Արարատյան դաշտի ձկնաբուծության խնդիրները. հետազոտություն

Թեև Արարատյան դաշտը զբաղեցնում է երկրի տարածքի միայն 4%-ը, այնտեղ է կենտրոնացած Հայաստանի վարելահողերի զգալի մասը: Արարատյան դաշտի հողը բերրի է, իսկ կլիմայական պայմանները բարենպաստ են մշակաբույսերի աճեցման համար: Արարատյան դաշտում զարգացած է բանջարաբուծությունը, պտղաբուծությունը, գինեգործությունը, ինչպես նաև կաթնամթերքի ու մսամթերքի արտադրությունը, թռչնաբուծությունը:

Ոռոգման նպատակով օգտագործվում են ինչպես մակերևութային, այնպես էլ ստորերկրյա ջրային ռեսուրսները:

Արտեզյան ջրերը ճնշման տակ դուրս են գալիս 100-180 մետր (մ) խորությունից: Ջրի ջերմաստիճանը 13° C -15° C է: Սկսած 2000-ականների կեսերից՝ Արարատյան դաշտում ակտիվորեն զարգացել է ջրային կուլտուրաների տնտեսությունը՝ դարձնելով Արարատյան դաշտը Հայաստանի խոշորագույն գյուղատնտեսական ու ձկնարդյունաբերական գոտին, որն ունի ռազմավարական նշանակություն երկրի տնտեսության համար: Բացվել են մեծ թվով ձկնաբուծարաններ, որտեղ աճեցվում են իշխան, թառափ, ծածան, բեղլու և այլ կարպազգիներ՝ օգտագործելով ստորերկրյա ջրային ռեսուրսները: Այս մասին նշվում է «Արարատյան դաշտում ստորերկրյա ջրային ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործում. Ձկնաբուծության ոլորտի դերը» հետազոտության մեջ:

Արարատյան դաշտում ստորերկրյա ջրային ռեսուրսներից ընդհանուր փաստացի ջրառը հորատանցքերով (այդ թվում՝ ՋԹ-ով և առանց ՋԹ) 2007թ.-ին կազմում էր 1151.1 մլն. մ³, որից 400.6 մլն. մ³/տարի-ն՝ ձկնաբուծության նպատակով:

2013թ.-ին ընդհանուր փաստացի ջրառի ծավալը հասավ 1753.4 մլն. մ 3 -ի, որից 1119.6 մլն. մ³-ն՝ ձկնաբուծության: Ջրառի վերոնշյալ ծավալը գերազանցում է 1984թ.-ին Պաշարների պետական կոմիտեի կողմից հաստատված թույլատրելի միջին տարեկան ջրառի ծավալը՝ 1785 մլն. մ³/տարի, այդ թվում՝ 1094 մլն.
մ³ -ն հորատանցքերով, իսկ 691 մլն. մ³-ն բնական ջրաղբյուրներից:

«Ջրի ազգային ծրագրի մասին» ՀՀ օրենքով նույնպես սահմանված է, որ Արարատյան դաշտի վերականգնվող ստորերկրյա ջրային ռեսուրսները կազմում են 1.1 մլրդ մ³/տարի:

ՊԵԿ-ի կողմից սահմանված է, որ ստորերկրյա ջրային ռեսուրսի համար հաստատված թույլատրելի օգտագործման ծավալը չգերազանցող ջրառը չի խախտի ընդերքի փոխկապակցված համակարգի բնական հիդրոդինամիկ ու հիդրոքիմիական հաշվեկշիռը:

2013թ. հորատանցքերից ընդհանուր ջրառը 1.6 անգամ գերազանցում էր Պաշարների պետական կոմիտեի կողմից հաստատված միջին տարեկան թույլատրերի ծավալը:

2016թ. ստորերկրյա ջրային ռեսուրսներից փաստացի ջրառի ծավալը դեռևս 45%-ով գերազանցում է սահմանված թույլատրերի ջրառի ծավալը: Փորձագետների թիմի կարծիքով՝ անգամ փաստացի ջրառը մոտ 20%-ով ավելի է:

2016թ. ԳԱՏՕ ծրագիրը հարցում է անցկացրել և Արարատյան դաշտի արտեզյան գոտին (դրական ճնշում ունեցող ստորերկրյա ջրերի տարածքը) կրճատվել է մոտ 67%-ով՝ 1983թ.-ի 32760 հեկտարից 2013թ.-ին դառնալով 10706 : Շուրջ 31 համայնք մասամբ կամ լիովին զրկվել է ոռոգման և (կամ) խմելու ջրից:

Ստորերկրյա ջրերի պիեզոմետրիկ մակարդակներն իջել են միջինը 6.0-9.0 մետրով՝ տեղ-տեղ հասնելով 15 մետրի: Այն ուղեկցվել է հորերի ջրատվության կրճատմամբ՝ 6.0-ից- 200.0 լիտր վայրկյանով:

300 հորերի ջրի գումարային ելքը 1990-ականներին կազմում էր 6118.6 լիտր վայրկյան, իսկ 2012թ.-ին՝ միայն 606.4 լիտր վայրկյան՝ կրճատվելով մոտ 10 անգամ:

Ստորերկրյա ջրերի ճնշման անկման պատճառով՝ մոտ 205 հոր այլևս չի շատրվանում:

Զգալիորեն կրճատվել է բնական աղբյուրների ջրատվությունը: Մասնավորապես, 1983 -2013թթ. ավելի քան 80%-ով նվազել է Մեծամոր (Սևջուր)-Ակնալիճ աղբյուրների խմբի ջրի ելքը (17.8 խորանարդ մետր վայրկյանից դառնալով 3 խորանարդ մետր վայրկյան): Առանձին աղբյուրների խմբերի ելքերը չորացել են:

Դրանցից են՝ Սևջուր (Մեծամոր) գետի ակունքների բնական աղբյուրների խմբերը՝ Ակնալիճ, Կուլիբեկլու և Տարոնիկ (Զեյվա), այդ թվում՝ Հայկական ատոմային էլեկտրակայանի ջրամատակարարումն ապահովող բնաղբյուրները:

Մեծամոր-Ակնալիճ աղբյուրների խմբի ջրատվության նվազման հետևանքով 2014թ.-ին վտանգվեց Արարատյան դաշտի 29 համայնքների մոտ 8000 հեկտար հողատարածքի ոռոգումը:

Արարատյան դաշտի կոլեկտորադրենաժային ցանցը գերբեռնված է ձկնաբուծարանների հետադարձ հոսքերով, որը հանգեցրել է ցանցում ջրի մակարդակի և հարակից տարածքների գրունտային ջրերի մակարդակի բարձրացմանը, հողերի գերխոնավացմանը, բնակավայրերի տարածքների ջրակալմանը, հողերի աղակալմանը և ալկալացմանը, դրենաժային ցանցի աշխատունակության խաթարմանը և, վերջին հաշվով, մշակաբույսերի բերքատվության նվազմանը: Ավելացել են նաև դրենաժային ցանցի շահագործման ու պահպանման ծախսերը: