Ադրբեջանի սերն առ Արևմուտք՝ հակառուսական նախագծերով

Արևմուտք-Ռուսաստան սառը պատերազմի և ռուսական գազից Եվրամիության կախվածությունը թուլացնելու նոր ռազմավարության շրջանակներում շատ արագ կարող է կյանքի կոչվել «Հարավային գազային միջանցք» նախագիծը, որով ադրբեջանական Շահ-Դենիզ հանքավայրից ադրբեջանական և հետագայում նաև թուրքմենական գազը պետք է արտահանվի ԵՄ:

Կասպից ծովի իրավական կարգավիճակի հստակեցման վերաբերյալ բանակցությունները ակտիվորեն շարունակվում են, և մոտակա տարիներին վերջնական համաձայնության գալու դեպքում թուրքմենական գազը կարող է ադրբեջանական խողովակաշարերով արտահանվել դեպի Եվրոպա:

Վերջերս Թուրքմենստանի մայրաքաղաք Աշգաբադում Թուրքիայի, Թուրքմենստանի, Ադրբեջանի և ԵՄ ներկայացուցիչները ստորագրել են փոխըմբռնման հուշագիր՝ էներգետիկ ոլորտում համագործակցության վերաբերյալ: Թուրքիան ցանկանում է դառնալ ինչպես ռուսական գազի՝ «Թուրքական հոսք», այնպես էլ ադրբեջանական և թուրքմենական գազի տարանցման կարևորագույն հանգույց: Այդ ուղղությամբ Անկարան իրականացնում է ակտիվ լոբբիստական աշխատանք: Ադրբեջանն էլ անցել է այդ ռազմավարության իրականացման համար համապատասխան ենթակառուցվածքները կյանքի կոչելու գործին: Բաքվից 65 կմ հեռավորության վրա գտնվող Ալյաթի ավանում կառուցվում է նավահանգիստ, որի շինարարությունը սկսվել է 2010 թվականին և նախատեսված է ավարտին հասցնել 2015 թվականին:

Վերջերս Թուրքմենստանը ևս Կասպից ծովի ափին նոր նավահանգիստ կառուցելու որոշում կայացրեց: Թուրքմենբաշու միջազգային առևտրային նավահանգստի հիմնարկեքին մասնակցել են Թուրքմենստանի նախագահ Գուրբանգուլի Բերդիմուհամեդովը և Թուրքիայի նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը:

Թուրքմենական նոր նավահանգիստը լինելու է բազմաֆունկցիոնալ և հնարավորություն կտա սպասարկելու նավթ, գազ արտահանող տանկերների, ինչպես նաև տարբեր արդյունաբերական նշանակության ապրանքների տեղափոխությամբ զբաղվող նավերի: Նոր նավահանգստի ընդհանուր մակերեսը կկազմի 1 միլիոն 200.000 քմ տարածք:

Դեպի նավահանգիստ կկառուցվեն նոր ճանապարհներ և երկաթգիծ, որպեսզի նավահանգիստը տարանցման մեծ հնարավորություններ ունենա դեպի Կենտրոնական Ասիայի այլ երկրներ և Չինաստան:

Նոր նավահանգիստները կմիավորեն Կասպից ծովի արևմտյան և արևելյան ափերը:
Ալյաթի ավանում կառուցվող նոր նավահանգիստը տարեկան կընդունի մինչև 11.5 միլիոն տոննա բեռ: Բացի այդ, այն կապված է Ադրբեջան-Վրաստան երկաթգծի հետ, ինչը ենթադրում է Կասպից ծով-Սև ծով տարածաշրջանում տարանցման հնարավորություններ:

Տրանսկասպյան գազամուղը, որը Բրյուսելի առաջնահերթությունների շարքին դասվող «Հարավային գազային միջանցք» նախագծի մաս է կազմում, 300 կմ երկարությամբ պետք է ձգվի Կասպից ծովի հատակով` Թուրքմենստանից մինչև ադրբեջանական ափ, այնտեղից, օգտագործելով այդ երկրի էներգետիկ համակարգը, արտահանվի Արևմուտք` Բաքու-Թբիլիսի-Էրզրում գազամուղի կամ ադրբեջանա-թուրքական նախագիծ համարվող TANAP գազամուղի օգնությամբ` շրջանցելով Ռուսաստանը և Իրանը:
Այսպիսով, ռուսական գազից կախվածությունը թուլացնելու նպատակով ԵՄ-ն օգտագործելու է Թուրքիա-Ադրբեջան տանդեմը և այդ երկրների համապատասխան ենթակառուցվածքները:
Ադրբեջանն ամեն ինչ անելու է իր և մերձկասպյան այլ երկրների գազը դեպի Եվրոպա ուղղելու համար՝ դրանով փորձելով սիրաշահել Արևմուտքին, հատկապես ԱՄՆ-ին, որոնք սուր քննադատության են ենթարկում Ադրբեջանին՝ մարդու իրավունքների և խոսքի ազատության ոտնահարման, քաղբանտարկյալներ ունենալու համար: Այժմ այդ երկրի նախագահ Իլհամ Ալիևը ամեն ինչ անելու է ԱՄՆ-Ռուսաստան առճակատումից օգուտներ քաղելու և կասպյան գազի միջոցով ԵՄ-ի՝ ռուսական գազից կախվածությունը նվազեցնելու համար:

Ինչ վերաբերում է վերոնշյալ գործընթացների ազդեցությանը ղարաբաղյան հակամարտության վրա, ապա, սերտացնելով էներգետիկ-տրանսպորտային համագործակցությունը Արևմուտքի հետ և այդ ծրագրերի կյանքի կոչման համար ներգրավելով միլիարդավոր դոլարներ, Բաքուն արկածախնդրության չի գնա և այդ գազա-նավթամուղերի, երկաթգծերի մերձակայքում գտնվող ԼՂՀ-ի դեմ լայնածավալ պատերազմական գործողություններ չի ծավալի՝ քաջ գիտակցելով, որ պատերազմի դեպքում այդ բոլոր ծրագրերի վրա կարելի է խաչ քաշել, իսկ Ադրբեջանի բյուջեի համալրման հիմնական աղբյուրը նավթագազային եկամուտներն են: Սակայն էներգետիկ ծրագրերից ստացվող գումարները Բաքուն ուղղելու է միլիարդավոր դոլարների նոր զենքեր գնելուն՝ Հայաստանին ստիպելով միանալ սպառազինությունների մրցավազքին: Բնականաբար, դա ՀՀ-ի բյուջեի վրա բավական ծանր կնստի՝ չնայած այն հանգամանքին, որ վերջերս Ռուսաստանի Դաշնության և Հայաստանի Հանրապետության միջև համաձայնագիր ստորագրվեց, ըստ որի Մոսկվան Երևանին ԶՈւ արդիականացման համար կտրամադրի 200 միլիոն դոլարի արտոնյալ վարկ: Խոսվում է նաև շատ հզոր «Իսկանդեր-Մ» համակարգերի տրամադրման մասին: Հայաստանը Ադրբեջան-Արևմուտք սիրախաղին պետք է պատասխանի հարևան Իրանի հետ հարաբերությունների խորացման՝ երկաթուղու, նավթա և գազամուղերի շինարարության տեսքով (չէ՞ որ Իրանի վրայից աստիճանաբար հանվում են Արևմուտքի պատճամիջոցները), ինչպես նաև փորձի ԵԱՏՄ-ի և ռուսական ներդրումներ ներգրավել տնտեսության իրական հատված: Ադրբեջանի՝ Արևելք-Արևմուտք միջանցք դառնալու նկրտումներին Հայաստանը պետք է պատասխանի Հյուսիս-Հարավ՝ ՌԴ-Վրաստան-Իրան-Պարսից ծոց միջանցք դառնալու իրական ծրագրերով՝արագացնելով Հյուսիս-Հարավ ավտոմայրուղու շինարարությունը և գումարներ ներգրավելով Իրան-Հայաստան երկաթգծի շինարարության համար: Ուֆայում կայացած Շանհայի համագործակցության կազմակերպության գագաթնաժողովին ՀՀ Նախագահ Սերժ Սարգսյանը ևս մեկ անգամ կարևորել է հայ-իրանական երկաթուղու կառուցման հարցը և կազմակերպության անդամ-երկրներին ու մասնավոր ներդրողներին հրավիրել մասնակցելու այդ ծրագրին: