Արարատյան դաշտի ստորերկրյա ջրային ռեսուրսների օգտագործումը. ներկա և սպասվող իրավիճակը

Թեև Արարատյան դաշտը զբաղեցնում է երկրի տարածքի միայն 4%-ը, այնտեղ է կենտրոնացած Հայաստանի վարելահողերի զգալի մասը: Արարատյան դաշտի հողը բերրի է, իսկ կլիմայական պայմանները բարենպաստ են մշակաբույսերի աճեցման համար: Արարատյան դաշտում զարգացած է բանջարաբուծությունը, պտղաբուծությունը, գինեգործությունը, ինչպես նաև կաթնամթերքի ու մսամթերքի արտադրությունը, թռչնաբուծությունը:

Ոռոգման նպատակով օգտագործվում են ինչպես մակերևութային, այնպես էլ ստորերկրյա ջրային ռեսուրսները: Պարենի և գյուղատնտեսության կազմակերպության (ՊԳԿ) տվյալների համաձայն ՝ Արարատյան դաշտի ստորերկրյա ջրային ռեսուրսները գերազանց որակի են և հարմար են բարձրորակ և բարձրարժեք ձկան արտադրության համար: Այս մասին նշվում է «Գիտական առաջադեմ տեխնոլոգիաների օգտագործում և համագործակցություն հանուն ռեսուրսների համալիր պահպանություն» ծրագրի մեջ:

Արտեզյան ջրերը ճնշման տակ դուրս են գալիս 100 – 180 մետր (մ) խորությունից: Ջրի ջերմաստիճանը 13°C -15° C է: Սկսած 2000-ականների կեսերից՝ Արարատյան դաշտում ակտիվորեն զարգացել է ջրային կուլտուրաների տնտեսությունը (ակվակուլտուրա)՝ դարձնելով Արարատյան դաշտը Հայաստանի խոշորագույն գյուղատնտեսական ու ձկնարդյունաբերական գոտին, որն ունի ռազմավարական նշանակություն երկրի տնտեսության համար: Բացվել են մեծ թվով ձկնաբուծարաններ, որտեղ աճեցվում են իշխան, թառափ, ծածան, բեղլու և այլ կարպազգիներ՝ օգտագործելով ստորերկրյա ջրային ռեսուրսները:

Արարատյան դաշտում ստորերկրյա ջրային ռեսուրսներից ընդհանուր փաստացի ջրառը հորատանցքերով (այդ թվում՝ ՋԹ-ով և առանց ՋԹ) 2007թ.-ին կազմում էր 1151.1 մլն. մ³ , որից 400.6 մլն. մ³ /տարի-ն՝ ձկնաբուծության նպատակով: 2013թ.-ին ընդհանուր փաստացի ջրառի ծավալը հասավ 1753.4 մլն. մ³-ի, որից 1119.6 մլն. մ³-ն՝ ձկնաբուծության:

Ջրառի վերոնշյալ ծավալը գերազանցում է 1984թ. Պաշարների պետական կոմիտեի կողմից հաստատված թույլատրելի միջին տարեկան ջրառի ծավալը՝ 1785 մլն. մ³ /տարի, այդ թվում՝ 1094 մլն. մ³-ն հորատանցքերով, իսկ 691 մլն. մ³-ն բնական ջրաղբյուրներից:

«Ջրի ազգային ծրագրի մասին» ՀՀ օրենքով նույնպես սահմանված է, որ Արարատյան դաշտի վերականգնվող ստորերկրյա ջրային ռեսուրսները կազմում են 1.1 մլրդ մ³/տարի: ՊԵԿ-ի կողմից սահմանված է, որ ստորերկրյա ջրային ռեսուրսի համար հաստատված թույլատրելի օգտագործման ծավալը չգերազանցող ջրառը չի խախտի ընդերքի փոխկապակցված համակարգի բնական հիդրոդինամիկ ու հիդրոքիմիական հաշվեկշիռը:

2013թ. հորատանցքերից ընդհանուր ջրառը 1.6 անգամ գերազանցում էր Պաշարների պետական կոմիտեի կողմից հաստատված միջին տարեկան թույլատրերի ծավալը՝ հիմնական մասը՝ ձկնաբուծության նպատակով:

2016թ. ստորերկրյա ջրային ռեսուրսներից փաստացի ջրառի ծավալը դեռևս 45%-ով սահմանված թույլատրերի ջրառի ծավալը: Արդյունքում Արարատյան դաշտի ստորգետնյա ավազանը դեռևս հեռու է վերկանգնվող գործընթացից: