«Զինվորը գյուղացուն մեխեց կաթսայի կողքին»․ Ա․ Մակովսկու վկայությունը՝ համակենտրոնացման ճամաբարի մասին

Թալերգոֆը Եվրոպայի առաջին համակենտրոնացման ճամբարն է, որը ստեղծվել է 1914 թվականին։ Համակենտրոնացման ճամբարը ստեղծվլ է Ավստրո-Հունգարական կայսրությունը, Առաջին համաշխարհային պատերազմի առաջին օրերին: Գտնվել է Ալպերի ստորոտի հովիտներից մեկում` Շտիրիա նահանգի գլխավոր քաղաքի` Գրացի մոտ:

Այստեղ են բնակեցվել Գալիցիայից և Բուկովինայից տեղահանված բնակիչներ` ռուսիններ, որոնք եղել են Ռուսական կայսրության կողմնակիցները և տեղահանվել են լեհերի և ուկրաինամետների պահանջով: Ռուսամետների մյուս խոշոր համակենտրոնացման ճամբարը եղել է Թերեզինը:

1914 թվականի սեպտեմբերի 4-ից 1917 թվականի մայիսի 10-ը Թալերգոֆում բանտարկվել են 20.000 ռուսամետներ, միայն առաջին մեկուկես տարվա ընթացքում մահացել է ավելի քան 3.000 բանտարկյալ: Գալիցիացի քաղաքական գործիչ Դմիտրի Մարկովի տվյալներով 1915 թվականի առաջին կեսին գլխատվել է մոտ 3.800 մարդ:

Ճամբարը փակվել է 1917 թվականի մայիսին Ավստրո-Հունգարիայի վերջին կայսր Կառլ I-ի կարգադրությամբ: Ճամբարի տեղում բարաքները մնացել են մինչև 1936 թվականը: Էքսգումացիայի են ենթարկվել 1767 դիակ, որոնք վերահուղարկավորվել են Ֆելդկիրխեն գյուղի մոտ գտնվող ընդհանուր գերեզմանոցում:

Ներկայումս ճամբարի տեղում Գրաց-Թալերգոֆ օդանավակայանն է:

Ականատես Ալեքսանդր Մակովսկու վկայությունից․

«Ամենափոքր անկարգության համար մահվան դատավճիռ էր իրականացվում: Ամեն օր բարաքների մոտ մի քանի դիակ էր հայտնաբերվում: Հիշում եմ, թե ինչպես մի զինվոր հաց բաժանմելու ժամանակ մի գյուղացու մեխեց կաթսայի կողքին: Աննկարագրելի հրմշտուք էր: Մարդկային բազմությունը ալիքվում էր: Բանտարկյալներից հսկիչների մոտ գտնվող մեկը ակամա հրեց նրան, ինչի համար փոխհատուցեց կյանքով: Մեկ ուրիշ անգամ բարաքի մոտ ականատես եղա նման միջադեպի. զինվորը շղթայակապ արված բանտարկյալին 13 հարված հասցրեց, այնուհետև նրան թողեց բախտի քմահաճույքին»։