ՀՀ արտաքին քաղաքականության վրացական ուղղության խութերն ու անտեսված առաջնահերթությունները

«Անդրկովկասյան թնջուկ» կոչվածի շրջանակում ձևավորված դասագրքային ճշմարտություն է, որ ՀՀ-ն չորս հարևաններից բարիդրացիական հարաբերություւններ ունի ընդամենը Վրաստանի և Իրանի հետ: Եթե ԻԻՀ պարագայում Հայաստանի հետ դիվանագիտական հարաբերություններում բարիդրացիականության ֆոնի պահպանումը կապված է Արևմուտքի կողմից՝ վերջինիս նկատմամբ կիրառվող պատժամիջոցների ու թուրք-ադրբեջանական տանդեմից եկող առերևույթ վտանգների հետ, ապա Վրաստանի հետ արտաքին քաղաքական հարաբերություններում ՀՀ-ին մինչև օրս էլ չի հաջողվում խուսափել դիվանագիտական տարատեսակ խութերից:

Արդի ռուսական դիվանագիտական դպրոցի ներկայացուցիչ Վ. Պոպովը նշում է, որ մի քանի անգամ ավելի դժվար է բարեկամական երկրում առաջ տանել սեփական շահերը, քան լարված միջպետական հարաբերությունների շրջանակում գործել: Վերոնշյալ դիվանագիտական աքսիոմը, կարծես անապացույց իրողություն է հաղորդել վերջին շրջանի հայ-վրացական դիվանագիտական հարաբերություններին: Հայ-վրացական միջպետական հարաբերություններում մեկը մյուսին հաջորդող դիվանագիտական պարտություններն արդյունք են թե′ օբյեկտիվ՝ պատմաաշխարհագրական գործոնի թելադրանքի, թե′ մի շարք սուբյեկտիվ՝ մասնագիտական թերացումների:

2016թ. այս օրերին հայրենի քաղվերլուծական շրջանակներում բավականին բանեցվելուց հետո հանրային քննարկումների տիրույթ իջավ ՀՀ ԱԺ նախկին նախագահ Գալուստ Սահակյանի հանդիպումը Հարավային Օսիայի Ինքնահռչակ Հանրապետության խորհրդարանի խոսնակ Անատոլի Բիբիլովի հետ: Գնահատականների տարաբնույթ արեալն ընդգրկում էր Ռուսաստանի մասնակցությամբ կազմակերպված դավադրությունից մինչև Վրաստանի դեմ սրբազան պատերազմ սկսելու սին կոչեր:

Հայ-վրացական հարաբերությունների տիրույթում շատ ջրեր են հոսել այդ ժամանակներից, սակայն Հայաստան-Վրաստան հարաբերություններում բացթողումը հաջորդում է բացթողմանը: Արդեն օրեր առաջ Վրաստանի, Թուրքիայի և Ադրբեջանի պաշտպանության նախարարները տարածաշրջանային անվտանգության միասնական համակարգ ստեղծելու հուշագիր ստորագրեցին, ինչին զուգահեռ ընթանում էին երեք երկրների զինված ուժերի համատեղ զորավարժությունները:

Փաստացի, Հայաստանը դուրս է մղվում տարածաշրջանային անվտանգության տվյալ մատրիցայից, իսկ եթե այս ամենին գումարում ենք հայ-ռուսական ռազմական համագործակցությունն անվտանգության տիրույթում, տարածաշրջանում լուրջ խնդիրներ են ի հայտ գալիս: Եթե մի պահ հանգիստ թողնենք սին կոչերն ու անհեռանկար տեսությունները, հարցերի երկու խումբ է ի հայտ գալիս, որոնց պատասխանների հրատապությունը կասկածի տեղիք չի թողնում:

Իհարկե, քաղաքական լոյալիզմի տեսանկյունից, թե′ անցյալ տարի կայացած Սահակյան-Բիբիլով հանդիպումը, թե′ առանց Հայաստանի տարածաշրջանային ամբողջական անվտանգային համակարգի ստեղծումը դիվանագիտական նոնսենս են։ Մերօրյա դիվանագիտական հարաբերություններում առկա տարանջատիչ գծերն ավելի նուրբ են, որոնք պարունակում են մանևրելու առավել մեծ հնարավորություն, ինչը դեռևս մի ամբողջ 25 տարի անց էլ չի օգտագործվում մեր արտաքին քաղաքական օրակարգը ձևավորող պատասխանատուների կողմից:

Վերոնշյալ միջադեպերը փայլուն հնարավորություն են վրացական կողմին ցույց տալ իրենց բացերն ու հիշեցնել վերջիններիս տարածաշրջանային ծրագրերում թուրք-ադրբեջանական տանդեմի կողմից՝ Հայաստանը մեկուսացնող ծրագրերին (Բաքու-Ջեյհան նավթատար, Կարս-Ախալքալաք-Թբիլիսի երկաթգիծ և այլն) հավանություն տալու հնարավոր հակազդեցությունների մասին:

ՀՀ արտաքին քաղաքական օրակարգում Վրաստանի հետ հարաբերություններին ակտիվ բնույթ հաղորդելն ու այնտեղ մեր շահերն առաջ տանելը չի նշանակում «Անդրկովկասյան հանգույցում» Թբիլիսիի դերակատարման անտեսում, որովհետև այդ ամենը, գոնե մեր պարագայում, աղետալի հետևանքների կարող է հանգեցնել:

Բայց հաշվի առնել ու հաշվի նստելը երբեք չի նշանակում սեփական գործոնի և դերի երկրորդում, ինչի ականատեսը հայ-վրացական հարաբերություններում բազմիցս ենք դարձել: Չօգտագործված հնարավորություն, որը հիանալի կերպով կարող էր ստվերել Վրաստանի ԱԳՆ-ի՝ ԼՂ-ն ադրբեջանական գրավյալ տարածք ճանաչելու մասին տարածած հայտարարությունը: Չօգտագործելը դեռ մի կերպ կարելի է հասկանալ, բայց ինչպես կարելի է ընկալել այն հանգամանքը, երբ ՀՀ-ում Վրաստանի նախկին արտակարգ և լիազոր դեսպան Թենգիզ Շարմանիշվիլին բացատրություն էր պահանջում ՀՀ արտգործնախարարությունից, այդժամ Վրաստանում ՀՀ դեսպան Յուրի Վարդանյանը «ցավ էր ապրում» ՀՀ ԱԺ-ում տեղի ունեցած թյուրիմացության համար: Ցավով եմ նշում, բայց եթե առաջնորդվում ենք լոյալության սկզբունքով, ապա թյուրիմացությունը հենց Յուրի Վարդանյանի գտնվելն է Թբիլիսիում. Վերջինս, առանց դրա իրավունքն ունենալու, թույլ տվեց դիվանագիտական արարողակարգի խախտում՝ ստվեր նետելով ՀՀ օրենսդիր և դիվանագիտական համակարգերի վրա: Պատմությունը, կարծես, կրկնվում է, ու մենք ականատեսն ենք դառնում Վրաստանում ՀՀ դիվանագիտական ներկայացուցչության անգործությանը: Համատեղ զորավարժություններն ու առանց Հայաստանի տարածաշրջանային անվտանգության համակարգի ստեղծումը լուրջ մարտահրավեր է ՀՀ անվտանգությանը, սակայն մեր դիվանագիտական ներկայացուցչությունը լռում է:

Վրաստանն էլ ունի բազում խնդիրներ (ռուս-վրացական հակամարտություն, Ջավախքի խնդիր, հայկական հասարակական ու մշակութային ներկայացվածությունը տեղում և այլն), որոնց շրջանակում կարելի է գործել ու մանևրել: Հատկապես Ջավախքի գործոնը մոնոէթնիկ Հայաստանի համար լուրջ խաղաքարտ է բազմաէթնիկ Վրաստանի հետ հարաբերություններում: Չենք օգտագործում, չենք մանևրում, հետո բողոքում ենք՝ մեր եկեղիցիները Վրաստանում քանդվում են, սաակաշվիլիների ու ղարիբաշվիլիների լեզուները հատկապես Բաքվում և Անկարայում բավականին երկարում են, ՄԱԿ-ի, ԵԱՀԿ-ի, Եվրախորհրդարանի (չպետք մոռանալ նաև ԱՊՀ շրջանակը, որին անդամակցում էր Վրաստանը մինչև 2008թ) և այլ կարևորագույն տրիբուններում վրացական պատվիրակությունները բացահայտ հակահայ կեցվածք են ընդունում: Մեր անգործության մեղավորն առկա արտաքին քաղաքական օրակարգում վրացական հանգույցի նկատմամբ ցուցաբերված ոչ պատշաճ վերաբերմունքն է:

Համապատասխան աշխատանքի դեպքում վրացական ճակատը միանշանակ կհարաբերվի մեր արտաքին քաղաքական առաջնահերթությունների հետ, մանավանդ, որ պատմության օբյեկտիվ հետնապատկերին ցցուն կերպով գծագրված օրինաչափության համաձայն՝ վրացական ճակատին համապատասխան ուշադրության պարագայում հաղթական արդյունքը սպասել չի տվել:

Անդրանիկ Գրիգորյան