Թրամփ, Սի և Պուտին․ ի՞նչ է թաքնված երեք առաջնորդների պատմական հանդիպման հետևում
«Փաստ» օրաթերթը գրում է.
Չինաստանի հարավային տեխնոլոգիական և տնտեսական հզորության խորհրդանիշ հանդիսացող Շենժեն քաղաքում ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփի, Չինաստանի նախագահ Սի Ծինփինի և Ռուսաստանի նախագահ Վլադիմիր Պուտինի՝ պատմության մեջ առաջին եռակողմ գագաթնաժողովը միջազգային հարաբերությունների արենայում արձանագրվեց որպես բացառիկ դիվանագիտական տեսարան, որի արտաքին փայլն ու պատմական մասշտաբայնությունը կտրուկ հակադրության մեջ են շոշափելի քաղաքական ու իրավական արդյունքների բացակայության հետ։
Շենժենի ընտրությունն ինքնին պատահական չէր, քանի որ երբեմնի ձկնորսական գյուղից համաշխարհային նորարարական կենտրոնի վերածված այս մեգապոլիսը Պեկինի համար ծառայեց որպես իդեալական հարթակ՝ ցուցադրելու սեփական քաղաքակրթական ու տնտեսական վերելքը և աշխարհին ներկայացնելու մի նոր իրականություն, որտեղ գլոբալ օրակարգը ձևավորվում է ոչ թե արևմտյան ավանդական մայրաքաղաքներում, այլ ասիական նոր ուժային կենտրոնում։
Միջազգային փորձագիտական հանրության գերակշիռ մասը Շենժենի հանդիպումը դիտարկում է որպես «Յալթա 2.0» ձևաչափի ուրվագծման փորձ՝ աշխարհակարգի արմատական վերաձևման մի հայտ, որով երեք գերտերության առաջնորդները ձգտում են վերակենդանացնել «մեծ տերությունների և ազդեցության գոտիների» դասական, բայց միաժամանակ վտանգավոր քաղաքականությունը։ Մյուս կողմից էլ՝ համաշխարհային պատերազմից հետո ձևավորված և կանոնների վրա հիմնված միջազգային համակարգի փոխարեն այստեղ առաջ է մղվում գործարքային աշխարհաքաղաքականության տրամաբանությունը, որտեղ փոքր ու միջին պետությունների ինքնիշխանությունը ստորադասվում է միջուկային գերտերությունների ռազմավարական հարմարավետությանը։
Փորձագետների համոզմամբ, գաղափարախոսական, տնտեսական և աշխարհաքաղաքական խոր տարաձայնություններով հանդերձ, Թրամփին, Սիին և Պուտինին միավորում է մի ընդհանուր, առանցքային շահ՝ ձերբազատվել միջազգային վերահսկողության մեխանիզմներից, բազմակողմ ինստիտուտների սահմանափակումներից և իրավական պատասխանատվությունից։ Այս չգրված փոխըմբռնման հիմքում ընկած է միմյանց կենսական շահերի գոտիներում չմիջամտելու սկզբունքը, որտեղ առաջնորդներից յուրաքանչյուրը ակնկալում է գործել առանց արտաքին խոչընդոտների ու միջազգային ճնշումների։
Պուտինը ձգտում է ամրագրել իր ազատ գործողությունների իրավունքն ու տարածքային ձեռքբերումները Ուկրաինայում և հետխորհրդային տարածքում, Սի Ծինփինը հետևողականորեն նախապատրաստում է Թայվանի հարցի լուծման իր սցենարը՝ նվազագույնի հասցնելով Վաշինգտոնի միջամտության հավանականությունը, իսկ Թրամփը վերահաստատում է Միացյալ Նահանգների բացառիկ գերիշխանությունն ու ազդեցության մենաշնորհը Արևմտյան կիսագնդում՝ վերակենդանացնելով Մոնրոյի դոկտրինի ժամանակակից մեկնաբանությունը։
Թեև գագաթնաժողովի արդյունքներով չեն ստորագրվել իրավաբանորեն պարտավորեցնող ռազմավարական պայմանագրեր, հանդիպման փաստն ինքնին էական և ասիմետրիկ ազդեցություն է թողել երեք առաջնորդների քաղաքական դիրքերի վրա՝ յուրաքանչյուրին տալով յուրովի կապիտալիզացվող դիվանագիտական դիվիդենտներ։
Այս եռանկյունու անվիճելի գլխավոր շահառուն Չինաստանի առաջնորդ Սի Ծինփինն է։ Ընդունելով պատմական գագաթնաժողովը չինական հողի վրա՝ Սին միջազգային հանրությանը և սեփական ժողովրդին ներկայացավ որպես համաշխարհային քաղաքականության գլխավոր ճարտարապետ և առանցքային միջնորդ, որն ունակ է նույն բանակցային սեղանի շուրջ նստեցնել ԱՄՆ-ի և Ռուսաստանի նախագահներին։ Պեկինը ոչ միայն ապահովեց հանդիպման կազմակերպչական ու արարողակարգային կատարելությունը, այլև լիակատար վերահսկողություն սահմանեց բանակցային օրակարգի և ամփոփիչ փաստաթղթի՝ «Խաղաղության հռչակագրի» բովանդակության ու ձևակերպումների նկատմամբ։ Սա Չինաստանին թույլ է տալիս դիրքավորվել որպես պատասխանատու գերտերություն և կայունության երաշխավոր՝ միաժամանակ խորացնելով ԱՄՆ-ի և նրա եվրոպական դաշնակիցների միջև առկա անվստահությունը։
Վլադիմիր Պուտինի համար Շենժենի գագաթնաժողովը դարձավ խոշոր դիվանագիտական հաջողություն և Արևմուտքի կողմից տարիներ շարունակ իրականացվող քաղաքական մեկուսացման ռազմավարության փաստացի փլուզման խորհրդանիշ։ ԱՄՆ նախագահի և Չինաստանի ղեկավարի կողքին կանգնելով՝ Ռուսաստանի նախագահը համաշխարհային լսարանին կրկին ներկայացվեց որպես ոչ թե տարածաշրջանային խաղացող կամ մեկուսացված առաջնորդ, այլ աշխարհի ճակատագիրը որոշող երեք գերտերությունից մեկի հավասարազոր ղեկավար։
Ավելին՝ Մոսկվայի համար գագաթնաժողովն ուներ նաև խիստ գործնական տնտեսական ենթատեքստ, քանզի ամփոփիչ հռչակագրում տեղ գտած նավթամթերքի և էներգակիրների մատակարարումների կայունության ու ավելացման մասին դրույթը միջազգային տնտեսագետների ու քաղաքագետների կողմից միանշանակ գնահատվեց որպես ռուսական էներգակիրների նկատմամբ արևմտյան պատժամիջոցների ռեժիմի թուլացման և էներգետիկ շուկաների վերաբաշխման լեգիտիմացման ազդակ։ Այս ձևակերպումը Կրեմլին հնարավորություն է տալիս ամրապնդել իր դիրքերը համաշխարհային էներգետիկ շուկայում և չեզոքացնել պատժամիջոցային ճնշումների հետագա խստացման փորձերը։
Իր հերթին Դոնալդ Թրամփի համար Շենժենի հանդիպման գլխավոր ձեռքբերումը ոչ այնքան իրավական փաստաթղթերն էին, որքան շքեղ ընդունելությունը, անձնական հեղինակության ընդգծումն ու պատմական կադրերը, որոնք նա կարող է անմիջականորեն օգտագործել ներքաղաքական դաշտում։ Միջանկյալ ընտրություններում հանրապետականների արձանագրած անհաջողություններից և Իրանի հետ ձգձգվող ու հյուծիչ հակամարտության ֆոնին, որը լուրջ մարտահրավերներ է ստեղծել Սպիտակ տան արտաքին քաղաքականության համար, Թրամփին խիստ անհրաժեշտ էր խոշոր միջազգային իրադարձություն՝ սեփական ընտրազանգվածին ապացուցելու, որ միայն ինքն է ունակ ուղիղ երկխոսություն վարել աշխարհի ամենահզոր առաջնորդների հետ և կանխել գլոբալ աղետները։ Թրամփի քաղաքական ոճին բնորոշ անհատականացված դիվանագիտությունը Շենժենում ստացավ իր բարձրագույն դրսևորումը, որտեղ բովանդակային զիջումների կամ դժվարին բանակցային մանրամասների փոխարեն առաջին պլան մղվեցին առաջնորդների անձնական քիմիան և մեծ տերությունների ղեկավարների ակումբին պատկանելու բացառիկությունը։
Հանդիպման արդյունքներով ընդունված չորս կետանոց համատեղ հայտարարությունն իր բնույթով ընդհանրական է, դիվանագիտորեն հարթեցված և լի ռազմավարական անորոշություններով, ինչը թույլ է տալիս կողմերից յուրաքանչյուրին այն մեկնաբանել սեփական լսարանի շահերին համապատասխան։
Այս ամենով հանդերձ, աչք է ծակում հռչակագրի աղաղակող լռությունը աշխարհի ամենասուր հակամարտությունների վերաբերյալ։ Ամփոփիչ փաստաթղթում որևէ հիշատակում չկա ո՛չ Ուկրաինայում շարունակվող պատերազմի դադարեցման, ո՛չ էլ Իրանի շուրջ ծավալվող ճգնաժամի կարգավորման մեխանիզմների մասին։ Այս բացակայությունը լուրջ տագնապ է առաջացրել եվրոպական մայրաքաղաքներում և հատկապես Կիևում, որտեղ հիմնավորված մտավախություններ կան, որ փակ դռների հետևում մեծ տերությունները կարող են քննարկել կամ նախանշել գաղտնի գործարքներ՝ շրջանցելով անմիջականորեն ներգրավված երկրների կամքն ու զոհաբերելով փոքր պետությունների տարածքային ամբողջականությունն ու անվտանգային շահերը հանուն գերտերությունների միջև ժամանակավոր լիցքաթափման։
Հռչակագրի երկրորդ առանցքային ուղղությունը՝ միջուկային անվտանգության հարցը, նույնպես մնաց դեկլարատիվ հայտարարությունների մակարդակում։ Երեք առաջնորդները վերահաստատեցին դեռևս Սառը պատերազմի տարիներից հայտնի դասական բանաձևը, համաձայն որի՝ «միջուկային պատերազմում հաղթողներ չեն կարող լինել, և այն երբեք չպետք է սանձազերծվի», ինչպես նաև խոստացան շարունակել երկխոսությունը ռազմավարական ռիսկերի նվազեցման ուղղությամբ։
Սակայն անվտանգության ոլորտի փորձագետների համար ակնհայտ է, որ այս գեղեցիկ ձևակերպումների հետևում չկա սպառազինությունների վերահսկման որևէ նոր պայմանագիր կամ գործող համաձայնագրերի երկարաձգման հստակ ժամանակացույց։ Ավելին, այս հայտարարությունն արվում է այն պայմաններում, երբ Չինաստանը շարունակում է աննախադեպ և արագ տեմպերով մեծացնել ու արդիականացնել իր միջուկային զինանոցը՝ ձգտելով հասնել ԱՄՆ-ի և Ռուսաստանի հետ ռազմավարական պարիտետի, իսկ սպառազինությունների վերահսկման գլոբալ ճարտարապետությունը գտնվում է փլուզման եզրին։ Հետևաբար, միջուկային հռետորաբանությունը Շենժենում ծառայեց ավելի շատ որպես խաղաղասիրական իմիջի ձևավորման գործիք, քան սպառազինությունների մրցավազքը զսպելու իրական մեխանիզմ։
Միջազգային իրավունքի մասնագետների և իրավապաշտպան կազմակերպությունների հատուկ ուշադրությունն ու խիստ քննադատությանն արժանացավ հռչակագրի այն հատվածը, որտեղ երեք գերտերության առաջնորդները ցուցաբերեցին զարմանալի միակարծություն միջազգային արդարադատության ինստիտուտների նկատմամբ։ Վաշինգտոնը, Պեկինը և Մոսկվան համատեղ դիրքորոշում արտահայտեցին Միջազգային քրեական դատարանի իրավազորությունն ու լիազորությունները էականորեն սահմանափակելու անհրաժեշտության մասին՝ պահանջելով պարտադիր պետական համաձայնություն դատարանի գործողությունների համար և անվերապահ իրավական անձեռնմխելիություն գործող բարձրաստիճան պաշտոնյաների համար։
Այս քայլը միջազգային իրավական հանրության կողմից գնահատվում է որպես ուղղակի և համակարգված հարված միջազգային քրեական իրավունքին, պատերազմական հանցագործությունների համար պատասխանատվության անխուսափելիության սկզբունքին և Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո մեծ դժվարությամբ կառուցված՝ մարդու իրավունքների պաշտպանության գլոբալ համակարգին։ Այս հարցում երեք առաջնորդի համերաշխությունը լավագույնս ցույց է տալիս, որ մեծ տերությունները պատրաստ են միավորվել ցանկացած վերազգային իրավական մեխանիզմի դեմ, որը կարող է սահմանափակել իրենց ինքնիշխան կամայականությունը կամ հարցականի տակ դնել իրենց ղեկավարների գործողությունների օրինականությունը։
Ընդհանուր առմամբ, Շենժենի գագաթնաժողովը դարձավ նոր ձևավորվող բազմաբևեռ, բայց միաժամանակ խիստ անկայուն աշխարհակարգի խորհրդանշական արտացոլումը՝ ուրվագծելով ոչ պաշտոնական «G3» ձևաչափի նախնական եզրագծերը։ Սակայն, ինչպես փաստում է խորքային վերլուծությունը, այս հանդիպումը չլուծեց և չէր էլ կարող լուծել Միացյալ Նահանգների, Չինաստանի և Ռուսաստանի միջև առկա համակարգային, տեխնոլոգիական և աշխարհաքաղաքական խորքային հակասությունները։
ԱՐԹՈՒՐ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ
Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում