ԱԺ-ն՝ քաղաքական բանավեճի՞, թե՞ փոխադարձ վիրավորանքների հարթակ․ Ռուբեն Ռուբինյանի ելույթը, Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսի անունն ու ընդդիմության բոյկոտը
Նոյեմբերի 17-ին Ազգային ժողովում կրկին թեժ մթնոլորտ էր։ Բայց այս անգամ խորհրդարանական բախման կենտրոնում ոչ թե երկրի տնտեսական զարգացումն էր, սոցիալական խնդիրները կամ անվտանգությունը, այլ Հայ Առաքելական եկեղեցու առաջնորդի՝ Ամենայն Հայոց կաթողիկոս Գարեգին Բ-ի անձը։
Օրվա իրադարձություններն սկսվեցին ընդդիմության ներկայացրած հայտարարության նախագծի քննարկումից։ Խոսքը ժողովրդավարության հետընթացի, քաղաքական հետապնդումների ենթարկվող անձանց իրավունքների պաշտպանության և իրավական երաշխիքների մասին հայտարարության նախագծի մասին էր։ Այն օրակարգ ընդգրկելու առաջարկը չընդունվեց․ 33 պատգամավոր կողմ էր, 54-ը՝ դեմ։
Այնուհետև ելույթ ունեցավ «Քաղաքացիական պայմանագիր» խմբակցության պատգամավոր Հասմիկ Հակոբյանը։ Նա անդրադարձավ նախորդ օրը տեղի ունեցած խորհրդարանական լսումներին և քննադատեց ընդդիմության դիրքորոշումը։
Իր ելույթում նա Ամենայն Հայոց կաթողիկոսին դիմեց աշխարհիկ անունով՝ Կտրիճ Ներսիսյան։ Սա դարձավ դահլիճում լարվածության նոր պատճառ։ Ընդդիմադիր պատգամավորները սկսեցին հարվածել սեղաններին, իսկ իշխանական պատգամավորները ծափահարեցին։
Նիստը վարող Ռուբեն Ռուբինյանը միջամտեց՝ հայտարարելով, որ դեմ է այն բանին, որ պատգամավորները կաշկանդվեն ոչ վիրավորական արտահայտություններ օգտագործելիս։ Այնուհետև նա ինքը շարունակեց Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսի մասին խոսքը՝ օգտագործելով մի շարք ծանր քաղաքական բնութագրումներ, որոնք մեջբերելը նույնիսկ վիրավորական ենք համարում մեր հավատավոր ընթերցողի համար։
Ռուբինյանի եզրափակիչ միտքն այն էր, որ Գարեգին Բ-ն պետք է հեռանա։
Սակայն այստեղ խնդիրը միայն այն չէ, թե ով ինչ անունով դիմեց Կաթողիկոսին կամ ով ինչ քաղաքական մեղադրանք հնչեցրեց։ Խնդիրն այն է, որ խորհրդարանի նիստը վարող անձը նույնպես միացավ քաղաքական հակադրությանը։
Նիստը նախագահողի պաշտոնը ենթադրում է հավասարակշռություն, բոլոր կողմերի խոսքի իրավունքի ապահովում և խորհրդարանական կարգի պահպանում։ Երբ այդ պաշտոնը զբաղեցնող անձը դառնում է քաղաքական բախման անմիջական մասնակից, բնականաբար, հարցականի տակ է հայտնվում նիստի անկողմնակալ վարման սկզբունքը։
Հասմիկ Հակոբյանի ելույթի ընթացքում ընդդիմադիր «Ուժեղ Հայաստան» խմբակցության պատգամավորները որոշեցին լքել նիստերի դահլիճը։ Ավելի ուշ ԱԺ փոխնախագահ, «Ուժեղ Հայաստան» խմբակցության պատգամավոր Արամ Վարդևանյանը լրագրողների հետ զրույցում քննադատեց տեղի ունեցածը։
Նրա գնահատմամբ՝ պատգամավորի ելույթը շեղվել էր ԱԺ կանոնակարգով նախատեսված քննարկման տրամաբանությունից, իսկ նիստը նախագահողի աջակցությունը նպաստել էր իրավիճակի սրմանը։ Վարդևանյանը նաև ընդգծեց, որ խորհրդարանում պետք է քննարկվեն քաղաքացիներին հուզող հարցերը՝ ժողովրդավարության վիճակից մինչև ապօրինի կալանավորումների և քաղաքական հետապնդումների վերաբերյալ մտահոգությունները։
Այսպիսով, միջադեպը միայն Կաթողիկոսի անվան շուրջ վեճ չէր։ Այն վերածվեց իշխանություն-ընդդիմություն ավելի լայն քաղաքական հակադրության, որի ընթացքում կրկին երկրորդ պլան մղվեցին այն հարցերը, որոնց քննարկման համար էլ գոյություն ունի Ազգային ժողովը։
Այսօրվա նիստը ցույց տվեց, որ Հայաստանում իշխանություն-ընդդիմություն պայքարը գնալով ավելի հաճախ է տեղափոխվում անձնական և խորհրդանշական հակադրությունների դաշտ։ Եկեղեցու շուրջ ստեղծված իրավիճակը դարձել է քաղաքական օրակարգի կարևոր բաղադրիչ, իսկ Կաթողիկոսի աշխարհիկ անվան օգտագործումն այլևս պարզապես անվան հարց չէ։ Այն դարձել է քաղաքական ուղերձի և կողմերի դիրքորոշումների արտահայտման միջոց։
Իշխանական պատգամավորներն այդ անվան գործածմամբ շեշտադրում են Կաթողիկոսի աշխարհիկ անձը, մինչդեռ ընդդիմությունը դա դիտարկում է որպես հոգևոր առաջնորդի նկատմամբ անհարգալից վերաբերմունք։ Բայց անկախ քաղաքական դիրքորոշումներից՝ պետք է հասկանալ, որ եկեղեցու ղեկավարության հասցեին հնչող մեղադրանքները պետք է հիմնավորվեն փաստերով, ոչ թե վերածվեն խորհրդարանական փոխադարձ հարձակումների։
Առանձնապես մտահոգիչ է նաև խորհրդարանի վարքագիծը։ Մի կողմում սեղաններին հարվածող պատգամավորներ են, մյուս կողմում՝ ծափահարություններ, իսկ կենտրոնում՝ նիստը նախագահող պաշտոնյան, որն ինքն էլ մասնակցում է քաղաքական հակադրությանը։ Այս պատկերը դժվար է համարել արդյունավետ խորհրդարանական աշխատանքի օրինակ։
Պետք է տարբերել քաղաքական մեղադրանքը իրավական փաստից։ Ռուբինյանի հնչեցրած ձևակերպում-մեղադրանքներն ինքնին ապացույցներ չեն։ Եթե կան փաստեր, դրանք պետք է ներկայացվեն հանրությանը և ստանան պատշաճ իրավական գնահատական։ Եթե չկան, ապա նման ծանր մեղադրանքները մնում են քաղաքական հռետորաբանության շրջանակում։
Իսկ ամենամտահոգիչն այն է, որ այս ամենի ընթացքում հանրության ուշադրությունը կրկին շեղվում է երկրի իրական խնդիրներից։ Հայաստանի քաղաքացիներին հետաքրքրում են ոչ միայն իշխանության և ընդդիմության հարաբերությունները, այլև անվտանգությունը, սոցիալական վիճակը, աշխատատեղերը, գնաճը, թոշակները, գյուղատնտեսությունը և երկրի ապագան։
Խորհրդարանը պետք է լինի այն վայրը, որտեղ իշխանությունը պատասխան է տալիս, ընդդիմությունը վերահսկում է, իսկ քաղաքացիների խնդիրները դառնում են քննարկման հիմնական թեման։ Բայց երբ նիստի հիմնական բովանդակությունը վերածվում է անձնական մեղադրանքների, քաղաքական հակադարձումների և ծափահարությունների, հասարակության վստահությունը պետական ինստիտուտների նկատմամբ ավելի է բարդանում։
Այսօրվա ԱԺ նիստը հերթական անգամ ցույց տվեց, որ եկեղեցու շուրջ քաղաքական պայքարը շարունակում է խորանալ։ Ռուբեն Ռուբինյանը, Հասմիկ Հակոբյանը, Արամ Վարդևանյանը և մյուս պատգամավորները կարող են ունենալ տարբեր քաղաքական դիրքորոշումներ, կարող են քննադատել միմյանց, պահանջել պատասխաններ և վիճարկել իրար տեսակետները։ Բայց այդ ամենը պետք է տեղի ունենա փաստերի, իրավական հիմնավորումների և խորհրդարանական պատասխանատվության սահմաններում։
Խորհրդարանի դահլիճը քաղաքական ուժերի սեփական տարածքը չէ։ Այն ժողովրդի վստահությամբ ձևավորված պետական ինստիտուտ է, որտեղ յուրաքանչյուր արտահայտություն, յուրաքանչյուր որոշում և յուրաքանչյուր վարքագիծ ունի հանրային նշանակություն։ Իսկ հասարակության գլխավոր դժգոհությունն այն է, որ քաղաքական գործիչները հաճախ ավելի շատ ժամանակ են ծախսում միմյանց հետ հակադրվելու, քան քաղաքացիների խնդիրները լուծելու վրա։
Երբ երկրի խորհրդարանում վիճում են Կաթողիկոսի անվան, եկեղեցու և քաղաքական հակառակորդների մասին, երկրորդ պլան են մղվում թոշակառուի, աշխատողի, գործազուրկի, գյուղացու, անվտանգության և երկրի ապագայի հարցերը։
Ժողովուրդը խորհրդարան է ուղարկել ներկայացուցիչներ՝ խնդիրներ լուծելու, ոչ թե պարզապես միմյանց վրա ձայն բարձրացնելու համար։ Իսկ խորհրդարանական ամբիոնը պետք է լինի պատասխանատվության, փաստարկների և պետական մտածողության հարթակ, ոչ թե քաղաքական աղմուկի ու փոխադարձ մեղադրանքների բեմ։