Նոյեմբերի 9․ ազգային ողբերգության հետքերն ու պատմական պատասխանատվության չփակված էջը

2020 թվականի նոյեմբերի 9-ը պարզապես պատերազմի ավարտի օր չէր։ Այն դարձավ Հայաստանի նորագույն պատմության շրջադարձային ամսաթվերից մեկը, որի քաղաքական, ռազմական և ազգային հետևանքները դեռ երկար են զգացվելու։

Այդ օրը Նիկոլ Փաշինյանը ստորագրեց Հայաստանի, Ադրբեջանի և Ռուսաստանի ղեկավարների եռակողմ հայտարարությունը, որով դադարեցվեցին Արցախյան 44-օրյա պատերազմի ռազմական գործողությունները։

Հայտարարության հետևանքով Ադրբեջանին անցան զգալի տարածքներ, այդ թվում՝ Շուշին, իսկ Արցախի վերահսկվող տարածքը կտրուկ կրճատվեց։ Արցախում տեղակայվեցին ռուս խաղաղապահներ, սակայն փաստաթուղթը չլուծեց Արցախի կարգավիճակի հարցը։

Այս ամենի կենտրոնում կանգնած էր Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը, որի քաղաքական որոշումները, պատերազմի կառավարման ընթացքն ու բանակցային քաղաքականությունը պետք է դառնան լուրջ քաղաքական և իրավական քննության առարկա։ Երկրի ղեկավարությունը չի կարող խուսափել պատասխանատվությունից՝ հղում անելով պատերազմի ծանր իրավիճակին, քանի որ պետության և ժողովրդի առջև պատասխանատվությունը սկսվում է հենց այն որոշումներից, որոնք հանգեցնում են ազգային ճակատագրական հետևանքների։

Այդ հայտարարությունը դարձավ ոչ միայն պատերազմի ավարտի, այլև Հայաստանի և Արցախի համար նոր ու ծանր քաղաքական իրողությունների սկիզբ։ Դրան հաջորդեցին անվտանգության շարունակական սպառնալիքները, շրջափակումը, իսկ 2023 թվականին՝ Ադրբեջանի ռազմական գործողությունն ու Արցախի հայաթափումը։

Սակայն նոյեմբերի 9-ի պատմությունը չի կարելի սահմանափակել միայն ստորագրված փաստաթղթով։ Անհրաժեշտ է պատասխանել շատ ավելի խորքային հարցերի՝ ինչո՞ւ Հայաստանը հասավ նման իրավիճակի, ինչպե՞ս էին իրականացվում պատերազմի քաղաքական և ռազմական կառավարումը, ի՞նչ հնարավորություններ կային պատերազմը կանխելու կամ դրա հետևանքները մեղմելու համար, և ի՞նչ դեր ունեցան երկրի ղեկավարության որոշումները։

Պետության ղեկավարի պատասխանատվությունը չի ավարտվում պատերազմը դադարեցնելու որոշմամբ։ Այն ներառում է նաև պատերազմին նախորդած քաղաքականությունը, բանակցային գործընթացը, ռազմավարական հաշվարկները և ազգային շահերի պաշտպանությունը։

Նոյեմբերի 9-ը պետք է մնա ոչ միայն հիշողության, այլև քաղաքական հաշվետվողականության օր։ Ոչ ոք իրավունք չունի ակնկալելու, որ ժամանակի ընթացքում հասարակությունը կմոռանա տեղի ունեցածը, իսկ պատասխանատվության հարցը կվերանա օրակարգից։

Մենք իրավունք չունենք մոռանալու մեր զոհերին, անհետ կորածներին, գերիներին, տեղահանվածներին և հայրենազրկված արցախցիներին։ Մենք իրավունք չունենք թույլ տալու, որ այս ողբերգությունը դառնա պարզապես անցյալի հերթական էջ։

Պետք է պահանջել ճշմարտություն, պատասխաններ և քաղաքական պատասխանատվություն։ Պետք է բացահայտվեն բոլոր այն որոշումները, սխալներն ու բացթողումները, որոնք հանգեցրին այս ծանր հետևանքներին։

Այս օրը երբեք չի կարող սովորական օր դառնալ։ Մենք չենք կարող մոռանալ, լռել կամ անտեսել կատարվածը։

Նոյեմբերի 9-ը պետք է հիշեցնի, որ պետական որոշումների գինը վճարում է ժողովուրդը, իսկ պետական պատասխանատվությունը չի կարող ժամանակի ընթացքում անհետանալ։

Հիշողությունը պարտավորություն է, ճշմարտությունը՝ պահանջ, իսկ պատասխանատվությունը՝ պետականության պահպանման անհրաժեշտ պայման։