Քորայի և Ախթալայի վանքերի որմնանկարների ուշագրավ զուգահեռները՝ ըստ Տեր Հեթումի

Ախթալայի հոգևոր հովիվ Տեր Հեթում քահանա Թարվերդյանն ուշագրավ զուհագեռներ է ներկայացրել Քորայի և Ախթալայի վանքերի որմնանկարների միջև։

«Կոստանդնուպոլիս, 1316–1321 թվականներ։ Քորայի վանքի մատուռի որմնանկարներում պատկերված են Եկեղեցու երեք մեծ հայրերը՝ Սուրբ Բարսեղ Մեծը, Սուրբ Գրիգոր Աստվածաբանը և Սուրբ Կյուրեղ Ալեքսանդրացին։ Նրանք կրում են պոլիստավրոս կոչվող՝ բազմաթիվ խաչերով զարդարված եպիսկոպոսական ֆելոններ։

Սակայն այստեղ կա մի ուշագրավ պատմական հանգամանք։ Այս սուրբ հայրերն ապրել են IV–V դարերում, մինչդեռ նրանց պատկերված հանդերձանքի ձևավորումը վերաբերում է XI–XII դարերին։ Այսինքն՝ նկարիչը նրանց պատկերել է իրենց ապրած ժամանակաշրջանից շուրջ յոթ դար հետո ձևավորված եկեղեցական հանդերձներով՝ իր ժամանակի հոգևորականության պատկերային լեզվով։

Ինչո՞ւ։

Որովհետև միջնադարյան քրիստոնեական արվեստի նպատակը միշտ չէ, որ պատմական արտաքին տեսքի ճշգրիտ վերարտադրությունն էր։ Շատ հաճախ այն ձգտում էր բացահայտել սրբի հոգևոր ներկայությունը, նրա վարդապետական հեղինակությունը և Եկեղեցու կյանքում ունեցած հավերժական նշանակությունը։

Այս երևույթն ինձ համար առանձնահատուկ հետաքրքրություն ունի նաև Ախթալայի Սուրբ Մարիամ Աստվածածին վանքի որմնանկարների ուսումնասիրության տեսանկյունից։

Ախթալայի վանքի XIII դարասկզբի որմնանկարներում ևս տեսնում ենք բյուզանդական պատկերագրական մտածողության ազդեցությունը։ Խորանի պատկերագրական ծրագիրը, սուրբ հայրերի և եպիսկոպոսների պատկերները վկայում են այն հոգևոր ու գեղարվեստական միջավայրի մասին, որտեղ հայկական, վրացական և բյուզանդական քրիստոնեական ավանդույթները փոխներթափանցել և ստեղծել են բացառիկ մշակութային ամբողջություն։

Քորայի և Ախթալայի միջև այս զուգահեռը մեզ հնարավորություն է տալիս ավելի խորությամբ ընկալելու միջնադարյան քրիստոնեական արվեստի մի կարևոր առանձնահատկություն. սրբերը պատկանում են իրենց պատմական ժամանակաշրջանին, սակայն նրանց հոգևոր ներկայությունը շարունակվում է յուրաքանչյուր հաջորդ սերնդի կյանքում։

Այստեղ կա նաև խորհրդանշական մեկ այլ հանգամանք։ Պոլիստավրոս հանդերձի վրա կրկնվող խաչերը պարզապես զարդանախշ չեն։ Դրանք հիշեցնում են, որ հոգևոր ծառայության կենտրոնում խաչն է՝ որպես զոհաբերության, հավատարմության, փրկության և Քրիստոսին հետևելու խորհրդանիշ։

Ի վերջո, եկեղեցական արվեստը միայն անցյալի պատկերների պահպանություն չէ։ Այն անցյալի և ներկայի, պատմության և հավիտենության միջև երկխոսություն է։

Եկեղեցին ապրում է ժամանակի մեջ, բայց նրա հոգևոր հիշողությունը չի սահմանափակվում որևէ ժամանակաշրջանով։ Դարեր են անցնում, փոխվում են հանդերձները, ճարտարապետական ոճերն ու գեղարվեստական լեզուները, սակայն խաչի խորհուրդը և Եկեղեցու հայրերի վարդապետական ժառանգությունը շարունակում են մնալ անփոփոխ։

Գուցե հենց սա է քրիստոնեական ավանդույթի ամենագեղեցիկ առանձնահատկություններից մեկը. յուրաքանչյուր սերունդ իր լեզվով ու արվեստով է արտահայտում նույն հավիտենական ճշմարտությունը։

Ախթալան այս մեծ քրիստոնեական քաղաքակրթության հիշողության կարևոր մասն է, և նրա որմնանկարները դեռ շատ չբացահայտված պատմություններ ունեն մեզ փոխանցելու»։