Թուրքիան և Ադրբեջանը գժտվել են հիջաբի և Իսրայելի պատճառով․ ինչ է թաքնված դաշնակիցների տարաձայնությունների հետևում. Forbes

Թուրքիայի և Ադրբեջանի՝ երկու մերձավոր դաշնակիցների հարաբերությունները, ըստ ամենայնի, վերջին օրերին զգալիորեն բարդացել են։

Ադրբեջանը հայտնվել է հակասական իրավիճակում․ նա միաժամանակ դաշնակցային հարաբերություններ է պահպանում Իսրայելի և Թուրքիայի հետ, որոնք վերջին շրջանում սուր առճակատման վիճակում են։ Հենց այսպիսի դաշինքների համադրությունն էր, որ Բաքվին օգնեց հաղթանակ տանել 2020 թվականին Արցախի դեմ պատերազմում։ Սակայն նույն այդ հանգամանքը բարդացնում է Ադրբեջանի հարաբերությունները երկու գործընկերների հետ էլ։

Ինչպես գրում է Forbes-ը, լարվածությունը հասել է գագաթնակետին Բաքվում անցկացված Ասիայում փոխգործակցության և վստահության միջոցների խորհրդակցության (ԱՓՎՄԽ) մեկօրյա համաժողովում։ Մի շարք մահմեդական երկրներ ցուցադրաբար լքել են միջոցառումը՝ ի նշան բողոքի Իսրայելի նախագահ Իցհակ Հերցոգի ներկայության դեմ։ Նրանց թվում էր նաև Թուրքիայի արտգործնախարարը։

Ինչո՞ւ է Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևը շարունակում սերտ հարաբերություններ պահպանել Իսրայելի հետ՝ չնայած այն վնասին, որ դա հասցնում է այլ երկրների հետ կապերին։ Պատճառը պարզ է․ Իսրայելն առաջարկում է Բաքվին անվտանգության ամենահուսալի երաշխիքները՝ հարավային հարևան Իրանի միջամտության ֆոնին։

Իսրայելն, իր հերթին, կարևորում է Ադրբեջանի հետ գործընկերությունը, քանի որ վերջինս ի վիճակի է ճնշում գործադրել Իրանի հյուսիսային սահմանի վրա։ Իրանի Արևելյան Ադրբեջան նահանգում բնակվում է զգալի թվով էթնիկ ադրբեջանցիներ, որոնց մի մասը, ինչպես պնդվում է, կցանկանար անջատվել Իրանից և միանալ Ադրբեջանի իրենց ցեղակիցներին։

Այսպիսով, Ալիևը ստիպված է պահպանել դաշնակցային հարաբերություններ թե՛ Թուրքիայի, թե՛ Իսրայելի հետ, ինչը երբեմն հանգեցնում է այնպիսի իրավիճակների, ինչպիսին ձևավորվեց Բաքվի համաժողովում։ Նույնիսկ Հերցոգի կողմից միջոցառմանը մեկնելու համար ադրբեջանական ինքնաթիռի օգտագործումը դարձել է լուրջ վեճերի առարկա։

Լարվածության լրացուցիչ աղբյուր դարձավ Բաքվի որոշումը, որն ընդունվել էր համաժողովից մեկ շաբաթ առաջ, կրկին արգելել աշակերտուհիներին հիջաբով դպրոց հաճախել։ Որոշ դպրոցականների սկսել են հեռացնել դասերից կամ թույլ չտալ ուսմանը մասնակցել՝ գլխաշորով լինելու պատճառով։ Տեղի ունեցողի կադրերը լայնորեն տարածվել են համաշխարհային լրատվամիջոցներում և սոցիալական ցանցերում՝ առաջացնելով թուրքական մամուլի կտրուկ արձագանքը։

Ինչո՞ւ է այդ որոշումն անդրադառնում Թուրքիայի հետ հարաբերությունների վրա։ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը ճանաչում ձեռք բերեց՝ վերականգնելով պետական հաստատություններում հիջաբ կրելու կանանց իրավունքը և դա ներկայացնելով որպես ինքնարտահայտման ազատության պաշտպանություն։ Մինչ նրա իշխանության գալը Թուրքիան խիստ աշխարհիկ պետություն էր․ կանանց արգելվում էր պետական հաստատություններում հայտնվել գլխաշորերով, իսկ դրանցից դուրս հիջաբը համեմատաբար հազվադեպ էր կրում։ Այսօր երկրի փողոցներում ամենուր կարելի է տեսնել երկար տունիկաներով և գլխաշորերով կանանց։ Միևնույն ժամանակ, հենց Էրդողանն ինքն այժմ դժվար թե կարող է համարվել խոսքի ազատության կողմնակից։

Ըստ ամենայնի, Ալիևը ցուցադրում է հակառակ մոտեցումը, և շատ թուրքերը դա ընկալում են որպես մարտահրավեր Էրդողանին։

Այնուամենայնիվ, ադրբեջանցի առաջնորդի դիրքը տարբերվում է թուրքական նախագահի իրավիճակից։ Ադրբեջանի բնակչության մեծամասնությունը դավանում է շիա իսլամ, իսկ հարևանությամբ գտնվում է Իրանը՝ շիական աշխարհի պատմական կենտրոնը։ Հետևաբար, Ալիևի գործողություններն ավելի շատ կապված են ոչ այնքան կրոնական համոզմունքների, որքան աշխարհաքաղաքականության և Թեհրանի ազդեցությունը սահմանափակելու ձգտման հետ։

Էրդողանն, ի տարբերություն Ալիևի, կարող էր իրեն թույլ տալ Թուրքիայի հասարակական-քաղաքական կուրսը շեղել դեպի կրոն՝ չվախենալով հարևան պետությունների համադրելի ազդեցությունից։ Իրանը շիա պետություն է, մինչդեռ Թուրքիան հիմնականում սուննի է, իսկ Անկարայի մյուս հարևանները նրա ներքին քաղաքականության վրա ազդելու նման հնարավորություններ չունեն։

Որպես ավելի մոտ օրինակ կարելի է բերել Տաջիկստանը, որը նույնպես խիստ սահմանափակում է իսլամական գործելակերպերը՝ Աֆղանստանի հետ հարևանության պատճառով։ Ուզբեկստանն էլ պահպանում է խիստ կանոններ՝ հաշվի առնելով Աֆղանստանի մոտ լինելը և իսլամիստական խմբավորումների ահաբեկչական հարձակումների անցյալ դեպքերը։

Այդ երկրները, բացառությամբ Թուրքիայի, եղել են ԽՍՀՄ կազմում, որտեղ տասնամյակներ շարունակ պարտադրված աշխարհիկ կենսակերպի քաղաքականություն է իրականացվել։ Այժմ նրանք բախվում են կրոնական վակուումի, որը կարող է լցվել արմատական շարժումներով, ինչպես դա եղավ Աֆղանստանում և Չեչնիայում։

Միևնույն ժամանակ կա ապակայունացման մեկ այլ՝ նվազ ակնհայտ սպառնալիք՝ Ռուսաստանի կողմից։ Մոսկվան զարմանալիորեն սերտ հարաբերություններ է պահպանում «Թալիբան» շարժման հետ, որոնք, ինչպես պնդում է հեղինակը, կարող են օգտագործվել հարևան երկրների վրա ազդեցություն գործադրելու համար։ Նմանատիպ դեր կարող է խաղալ նաև Չեչնիան։

Ղազախստանն այսօր փորձում է խնդիրը լուծել այլ կերպ․ իշխանությունները զգուշորեն խրախուսում են մզկիթներ հաճախելը՝ ձգտելով վերահսկվող պայմաններում լրացնել կրոնական վակուումը։ Թուրքմենստանում, իր հերթին, կանանց համար գլխաշոր կրելու խիստ պահանջներ են սահմանված։

Ի՞նչ է այս ամենը նշանակում Թուրքիայի և Ադրբեջանի համար։ Չնայած տարաձայնություններին՝ նրանց միջև հարաբերությունների լուրջ վատթարացում, հավանաբար, տեղի չի ունենա․ կողմերից ոչ մեկը չի կարող իրեն թույլ տալ կորցնել կարևոր դաշնակցին։

Սակայն կա նաև լարվածության ևս մեկ աղբյուր։ Թուրքիան վերջերս բացել է սահմանը Հայաստանի հետ՝ երկար տարիների ընթացքում առաջին անգամ։ Էրդողանը շահագրգռված է հնարավորինս արագ առաջ մղել Միջին միջանցքի վերաբերյալ համաձայնագիրը, որը կապված է Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև խաղաղության հաստատման հետ՝ ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփի միջնորդությամբ։

Թրամփի համար այս համաձայնագիրը հատուկ նշանակություն ունի․ նա այն դիտարկում է որպես խաղաղարարության տեսանելի օրինակ, որը արժանի է Նոբելյան մրցանակի։ Էրդողանը, իր հերթին, ճնշման տակ է, քանի որ ձգտում է ամերիկյան նախագահին կոնկրետ արդյունքներ ցույց տալ։

Իսկ Ալիևը կարող է իրեն թույլ տալ սպասել և սակարկել․ Ադրբեջանը քիչ է կախված ԱՄՆ-ից և, բացի դրանից, մի քանի տասնամյակ գտնվել է Հայաստանի հետ հակամարտության վիճակում։

Ներկայում Էրդողանը գրեթե ճնշման լծակներ չունի։ Նա չի կարող իրեն թույլ տալ հակամարտություն մտնել մտերիմ դաշնակից Ալիևի հետ, քանի որ դա կարող է խաթարել միասնական թյուրքական տարածքի ձևավորումը, որը Թուրքիան կապում է Կենտրոնական Ասիայի երկրների հետ։

Բացի դրանից, թուրք նախագահը չի կարող իրեն թույլ տալ շեղվել արտաքին քաղաքական վեճերով՝ երկրի ներսում առկա լուրջ ճնշման ֆոնին։ Խնդիրների թվում են վերջերս տեղի ունեցած բանկային սկանդալը և Ստամբուլում լայնածավալ ջրհեղեղները։

Այդ իրադարձությունները կարող են էապես թուլացնել Էրդողանի դիրքերը։ Լրացուցիչ գործոն է մնում նրա կառավարության ոչ արդյունավետ արձագանքը Թուրքիայի հարավում 2023 թվականի նախագահական ընտրություններից քիչ առաջ տեղի ունեցած ավերիչ երկրաշարժերին։ Այդ ժամանակ դիտորդները լայնորեն քննադատում էին ընտրությունները՝ մատնանշելով խախտումները և ընտրական գործընթացի թերությունները։