Եկեղեցին չի փորձում ձեռք բերել պետական իշխանություն. նա փորձում է պահել այն, ինչ պետությունը չի կարող փոխարինել՝ հոգևոր միասնությունը, ինքնությունն ու հիշողությունը

Արթուր սարկավագ Գևորգյանը գրել է.

«Երբ հայրենիքը վտանգի մեջ է, Եկեղեցու լռությունը նույնպես դիրքորոշում է

Սեպտեմբերի 24-ին կառավարությունը հրապարակեց Եկեղեցու «ճգնաժամի» մասին զեկույց, որտեղ փաստագրված է 16 արձանագրում, իսկ լուծումների համար առաջարկվում է հինգ քայլից բաղկացած ճանապարհային քարտեզ։ Մայր Աթոռը պատասխանեց, որ զեկույցն իր բովանդակությամբ և ձևով հակասահմանադրական, հակականոնական և անօրինական է։ Այս բանավեճի հիմքում մի պարզ հարց է. երբ երկիրը կորուստների ու սպառնալիքների միջով է անցնում, Եկեղեցու խոսքն ու քայլերը շեղո՞ւմ են նրան իր առաքելությունից։

Սկսենք նրանից, որ Եկեղեցուն ազգային դեր տվել է հենց Սահմանադրությունը։ Սահմանադրությունը կրոնական կազմակերպություններին ճանաչում է պետությունից անջատ, բայց նույն Սահմանադրությունը Հայաստանյայց Առաքելական Եկեղեցուն ճանաչում է որպես ազգային եկեղեցի՝ հայ ժողովրդի հոգևոր կյանքում, ազգային մշակույթի զարգացման և ազգային ինքնության պահպանման բացառիկ առաքելությամբ։ 2007 թվականի օրենքը ևս ճանաչում է Եկեղեցու ինքնակառավարումն իր նվիրապետության սահմաններում։ Օրենքը Եկեղեցուն չի ասում «լռիր», այլ նրան վստահում է ազգային ինքնության պահպանումը։ Իսկ երբ այդ ինքնությունը վտանգի տակ է, Եկեղեցու խոսելը նրա սահմանադրական առաքելության կատարումն է։

Հայերը դարեր շարունակ ապրել են առանց սեփական պետության, և այդ ժամանակ Եկեղեցին էր պահում լեզուն, դպրոցը, գիրքը, հիշողությունը։ Խորհրդային տարիներին նա հենց դրա համար դարձավ հալածանքի թիրախ. եկեղեցիներ փակվեցին, հոգևորականներ ձերբակալվեցին, իսկ 1938 թվականին սպանվեց Խորեն Ա կաթողիկոսը։ Ազգային հիշողության դեմ պայքարողները Եկեղեցին միշտ ճանաչել են որպես ազգային ինքնության հենարան։ Ուստի «Եկեղեցին պետք է զբաղվի միայն աղոթքով» պնդումը հայկական իրականությանը չի համապատասխանում. հայոց Եկեղեցու համար աղոթքն ու ժողովրդի կողքին լինելը երբեք իրարից չեն բաժանվել։

Վերջին տարիների փաստերը ևս ցույց են տալիս, որ Եկեղեցին ոչ միայն խոսել է, այլև գործել։ 2020 թվականի նոյեմբերի 25-ին Վեհափառ Հայրապետի տնօրինությամբ ստեղծվեց Արցախի աջակցության հանձնախումբ, որը գործում էր բացառապես մարդասիրական նպատակներով. տեղահանված ընտանիքների համար կացարաններ կազմակերպվեցին Ծաղկաձորում, Եղեգնաձորում, Սաղմոսավանում և Էջմիածնում, տրամադրվեց դրամական, պարենային և առողջապահական օգնություն։ Երբ 2023 թվականին Արցախից տեղահանվեցին ավելի քան 120 հազար մարդ, Մայր Աթոռը շարունակեց «Աջակցենք Արցախին» ծրագիրը, այդ թվում՝ բժշկական օգնությամբ տեղահանված բնակչությանը։ Նույն ժամանակ հայկական սրբավայրերը շարունակում են ոչնչացվել. Շուշիի Կանաչ ժամը քանդվել է 2023 թվականի դեկտեմբերի 28-ից մինչև 2024 թվականի ապրիլի 4-ն ընկած ժամանակահատվածում։ Այս ամենի մասին խոսելը հոգևոր ու մշակութային ժառանգության պաշտպանություն է, ոչ թե կուսակցական գործունեություն։ Ապաստանը, օգնությունը և հիշողության պահպանումը Եկեղեցու ավանդական դերն են, և ոչ իշխանության համար պայքար։

Առանձին հարց է Եկեղեցու սեփական ինքնավարության պաշտպանությունը։ Վերջին ամիսներին Եկեղեցու և իշխանության հարաբերությունները խիստ սրվել են։ 2026 թվականի փետրվարին Ավստրիայի Սանկտ Փյոլթըն քաղաքում գումարված Եպիսկոպոսաց հավաքը դիրքորոշում որդեգրեց, իսկ սեպտեմբերի 24-ի հայտարարության մեջ Մայր Աթոռը նորից կոչ արեց իշխանություններին դադարեցնել Եկեղեցու հանդեպ հալածանքները և հարգել նրա դարավոր ինքնիշխանությունն ու ինքնավարությունը։ Տրամաբանությունը պարզ է. եթե օրենքը ճանաչում է Եկեղեցու ինքնակառավարումը, ապա այդ ինքնակառավարման պաշտպանությունը քաղաքական խաղ չէ, այլ իրավունքի իրացում։ Եկեղեցին պահանջում է, որ իր ներքին հարցերը՝ կաթողիկոսի ընտրությունը, կառավարման կարգը, կանոնական հարաբերությունները, որոշվեն իր իրավասու մարմինների կողմից։

Եկեղեցու պետությունից անջատ լինելը չի նշանակում, որ Եկեղեցին պետք է լռի բարոյական և ազգային հարցերում։ Աշխարհի շատ երկրներում, որտեղ անջատումը խիստ է, եկեղեցիները նույնպես հրապարակավ արտահայտվում են սոցիալական ու ազգային թեմաներով. դա հանրային դիսկուրսի մաս է, ոչ թե կուսակցական գործունեություն։

Երկրորդ առարկությունը Եկեղեցու ներսում առկա խնդիրների մասին է։ Կառավարության զեկույցը պնդում է, որ ճգնաժամն ունի ներքին կողմեր՝ կարգապահական և ֆինանսական հարցեր ներառյալ։ Այս պնդումները կարող են քննարկվել, բայց դրանք չեն պատասխանում հիմնական հարցին՝ ո՞վ է իրավասու դրանք վճռել։ Հենց զեկույցն ինքն է նշում, որ բարենորոգումն իրականացնում է Եկեղեցին, իսկ պետությունը գործում է իր օրենսդրական իրավասությունների շրջանակում, և որ իրենք չեն վիճարկում Եկեղեցու դավանաբանական հիմքերն ու կանոնական կարգը։ Եթե այդպես է, ապա ճիշտ ճանապարհը Եկեղեցու կանոնական մարմինների միջոցով, թափանցիկ ընթացակարգերով բարեփոխումն է, ոչ թե պետական գնահատականի հիման վրա հեռացումները։ Ավելին, արձանագրումը և ապացուցված փաստը նույնը չեն։

Երրորդ առարկությունն այն է, որ Եկեղեցին ընտրված չէ և ազդելու իրավունք չունի։ Բայց Եկեղեցին իշխանություն չի պահանջում, նա առաջարկում է խոսք և բարոյական հեղինակություն։ Ընտրված չլինելը ոչ մի քաղաքացու, համալսարանի կամ հասարակական կազմակերպության չի զրկում խոսելու իրավունքից, իսկ Եկեղեցու դեպքում կա նաև օրենքով ամրագրված ազգային առաքելություն։

Չորրորդ առարկությունը արտաքին ազդեցության վտանգի մասին է։ Այդ ռիսկը իրական է ցանկացած երկրում, բայց Եկեղեցին աշխարհասփյուռ ազգի հաստատություն է, և նրա գործունեությունը այլ երկրներում ճանաչված է հենց ՀՀ օրենքով. 2007 թվականի օրենքը դրան նվիրված առանձին հոդված ունի։ Միջազգային ներկայությունն ինքնին արտաքին ազդեցություն չէ։ Նման մեղադրանքը պահանջում է կոնկրետ ապացույց՝ ով, ինչպես և ինչ որոշման վրա է ազդել։

Վերջին առարկությունն այն է, որ Եկեղեցու խոսքը բաժանում է հասարակությանը։ Բայց բաժանում է ոչ թե խոսքը, այլ խորը ճգնաժամը։ Լռությունը նույնպես դիրքորոշում է, և ժողովուրդը, որը կորցրել է հայրենիքի մի մասը և ապաստարանի կարիք ունեցող հարյուր հազարավոր մարդկանց, իր հոգևոր առաջնորդներից ակնկալում է խոսք՝ խաղաղության, միասնության, հիշողության և արժանապատվության մասին։

Այսպիսով, Եկեղեցու առաքելությունը ճանաչված է Սահմանադրությամբ, հաստատված է դարերի փորձով և գործնականում դրսևորվել է մարդասիրական աշխատանքում։ Երբ ազգը ծանր ժամանակներ է ապրում, Եկեղեցու խոսքն ու քայլերը հայրենիքի պաշտպանության հոգևոր և բարոյական բաղադրիչն են։ Եկեղեցին չի փորձում ձեռք բերել պետական իշխանություն. նա փորձում է պահել այն, ինչ պետությունը չի կարող փոխարինել՝ հոգևոր միասնությունը, ինքնությունն ու հիշողությունը»։