Երբ իրավական վեճը դուրս է գալիս իր տեխնիկական սահմաններից և դառնում է պետականության նկատմամբ վստահության քննություն. «Փաստ»

«Փաստ» օրաթերթը գրում է.

Կան պահեր պետական կյանքում, երբ իրավական վեճը դուրս է գալիս իր տեխնիկական սահմաններից և դառնում է պետականության նկատմամբ վստահության քննություն։ Այսօր Սահմանադրական դատարանում ընթացող գործընթացը հենց այդպիսի պահերից է։ Առաջին հայացքից այն վերաբերում է Ազգային ժողովի ընտրությունների արդյունքների վիճարկմանը, Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովի որոշումների իրավաչափությանը և ընտրական գործընթացի գնահատմանը։ Սակայն իրականում այստեղ քննարկվում է ոչ միայն ընտրությունների արդյունքը, այլև Հայաստանի Հանրապետության՝ սահմանադրական պետության նկատմամբ հանրային վստահության մակարդակը։

Ժողովրդավարական պետություններում ընտրությունները չեն ավարտվում քվեարկությամբ։ Դրանք ավարտվում են միայն այն ժամանակ, երբ հասարակությունը համոզված է լինում, որ իր բարձրացրած բոլոր իրավական հարցերը ստացել են անկախ և համոզիչ պատասխան։ Այդ վստահությունը չի ձևավորվում քաղաքական հայտարարություններով կամ հանրային գնահատականներով։ Այն ձևավորվում է դատարանում՝ այնտեղ, որտեղ օրենքը պետք է գերակա լինի քաղաքական շահից, իսկ Սահմանադրությունը՝ ցանկացած իշխանությունից և ընդդիմությունից։

Սահմանադրական դատարանը այդ համակարգում ներկայացնում է ոչ թե քաղաքական կողմ, այլ սահմանադրական վերջնագիծ։ Նրա միակ «կողմը» Սահմանադրությունն է, իսկ միակ չափանիշը՝ իրավունքը։ Այդ պատճառով նրա յուրաքանչյուր որոշում դուրս է գալիս կոնկրետ գործի շրջանակներից և դառնում պետականության նկատմամբ վստահության չափանիշ։

Հայաստանի փորձը ցույց է տալիս, որ ընտրական գործընթացները մշտապես ուղեկցվել են հանրային անվստահության տարբեր մակարդակներով։ Այդ անվստահությունը չի հաղթահարվում միայն օրենսդրական փոփոխություններով կամ տեխնիկական բարելավումներով։ Այն հաղթահարվում է միայն այն ժամանակ, երբ քաղաքացին համոզված է, որ նույնիսկ իշխանության գործողությունները ենթակա են իրական դատական վերահսկողության, և որ իր ձայնը ունի իրավական պաշտպանություն։

Սահմանադրական դատարանի առաքելությունը հենց այստեղ է ստանում իր իրական բովանդակությունը։ Այն չի կարող լինել ո՛չ իշխանության քաղաքական շարունակություն, ո՛չ ընդդիմության հենարան։ Այն գոյություն ունի միայն Սահմանադրության համար։ Սակայն այդ առաքելությունը իրական արժեք ունի միայն այն դեպքում, երբ վերածվում է համոզիչ դատական ակտի, որը հասարակությունը կարող է հասկանալ նույնիսկ առանց իրավական կրթության։

Դատարանի ուժը երբեք չի սահմանափակվում եզրափակիչ որոշմամբ։ Այն որոշվում է նաև պատճառաբանության որակով։ Քաղաքացին չի տեսնում դատավորի ներքին համոզմունքը. նա տեսնում է միայն իրավական տրամաբանությունը։ Եվ հենց այդ տրամաբանությունն է ձևավորում վստահություն կամ անվստահություն։

Սահմանադրությունը պարզապես իրավական տեքստ չէ։ Այն պետության և քաղաքացու միջև վստահության պայմանագիր է։ Երբ այդ պայմանագիրը գործում է, պետությունը կայուն է։ Երբ այն սկսում է խաթարվել, նույնիսկ ամենակատարյալ իրավական համակարգը չի կարող կանխել վստահության ճգնաժամը։

Սահմանադրական դատարանի անկախությունը նույնպես չի սահմանափակվում արտաքին ազդեցություններից ազատությամբ։ Դա առաջին հերթին ներքին պատասխանատվություն է՝ կայացնել այնպիսի որոշում, որը բխում է բացառապես Սահմանադրությունից, նույնիսկ եթե այն չի համընկնում քաղաքական կամ հասարակական սպասումների հետ։ Իրական անկախությունը փորձարկվում է ոչ թե սովորական գործերով, այլ հենց այն դեպքերում, երբ հասարակությունը առավել զգայուն է արդյունքի նկատմամբ։

Միևնույն ժամանակ անկախությունը արժեք է միայն այն դեպքում, երբ այն վերածվում է համոզիչ իրավական ակտի։ Անկախ դատավորի որոշումը չի գնահատվում նրա մտադրությամբ, այլ նրա պատճառաբանությամբ։ Եթե դատարանը չի կարող բացատրել իր եզրակացությունը, անկախությունը կորցնում է իր հասարակական արժեքը։

Լեգիտիմությունը հենց այստեղ է ձևավորվում։ Այն չի ծագում միայն ընտրություններից կամ իրավական ընթացակարգերից։ Այն ձևավորվում է այն պահին, երբ քաղաքացին, նույնիսկ չհամաձայնելով արդյունքի հետ, ընդունում է գործընթացի արդարությունը։ Սա ժողովրդավարության ամենադժվար, բայց ամենահիմնարար չափանիշներից է։

Այսօր ընթացող գործընթացը ունի նաև երկարաժամկետ ազդեցություն։ Սահմանադրական դատարանի յուրաքանչյուր որոշում ձևավորում է ապագայի իրավական չափանիշները։ Այն, ինչ այսօր ձևակերպվում է որպես իրավական տրամաբանություն, վաղը դառնում է ընտրական և քաղաքական վարքագծի չափանիշ։

Պետք է նաև հիշել, որ այս գործընթացները չեն ավարտվում դատական ակտով։ Դրանք շարունակվում են հասարակական ընկալման մեջ։ Յուրաքանչյուր որոշում ապրում է երկու կյանքով՝ իրավական և հասարակական։ Եթե հասարակական կյանքում այն ընկալվում է որպես արդար և հիմնավորված, պետությունը շահում է վստահություն։ Եթե ոչ, նույնիսկ իրավական ճիշտ որոշումը չի վերացնում առաջացած անդունդը։

Եվ վերջապես՝ պատմությունը հազվադեպ է հիշում քաղաքական բանավեճերի մանրամասները։ Այն հիշում է այն պահերը, երբ պետական ինստիտուտները կարողացել են բարձր մնալ քաղաքական հակասություններից և պաշտպանել իրենց սահմանադրական արժանապատվությունը։

Ի վերջո, այս գործընթացի իրական չափանիշը ոչ թե այն է, թե ով ինչ դիրքորոշում ուներ, այլ այն, թե արդյոք Հայաստանի Հանրապետությունը կարողացավ ապացուցել, որ օրենքը բարձր է քաղաքական պայքարից, Սահմանադրությունը՝ բարձր իշխանությունից, իսկ արդարությունը՝ բարձր ժամանակավոր հաղթանակներից։

Եթե այդ վստահությունը պահպանվի, ապա հաղթողը կլինի պետությունը։ Եթե այն խաթարվի, պարտվողը կլինի ոչ թե որևէ քաղաքական ուժ, այլ այն հիմքը, որի վրա կանգնած է սահմանադրական պետությունը՝ հանրային վստահությունը։

ՌՈԼԱՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ` Տնտեսագիտության դոկտոր

Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում