Քաղաքական հաշվարկ․ Իսրայելն ընտրել է չափված քայլ

Իսրայելի կառավարությունը 2026 թվականի հունիսի 28-ին պաշտոնապես ընդունեց Հայոց ցեղասպանության ճանաչման որոշումը (որը դեռ պետք է անցնի նաև խորհրդարանական հաստատման փուլ)։ Այս այդ քայլը կարելի է մեկնաբանել մի քանի՝ իրար չբացառող տեսանկյուններից։

Առաջինը՝ բարոյական և պատմական մեկնաբանությունն է։ Իսրայելի արտգործնախարար Գիդեոն Սաարը հայտարարել է, որ սա «բարոյական պարտքի» կատարում է և պատմական ճշմարտության ընդունում։ Այդպիսի մոտիվացիան ինքնին հնարավոր է, հատկապես հաշվի առնելով, որ Իսրայելում երկար տարիներ եղել են պատմաբաններ, մտավորականներ և պատգամավորներ, որոնք կոչ էին անում ճանաչել Հայոց ցեղասպանությունը։

Բայց դրանով բացատրությունը, հավանաբար, չի ավարտվում։

Երկրորդ՝ աշխարհաքաղաքական մեկնաբանությունն է։ Շատ վերլուծաբաններ, արդարացիորեն նկատում են, որ ճանաչումը տեղի ունեցավ Իսրայել–Թուրքիա հարաբերությունների խոր ճգնաժամի պայմաններում։ Տասնամյակներ շարունակ Իսրայելը խուսափում էր ճանաչումից՝ չցանկանալով վնասել հարաբերությունները Թուրքիայի հետ։ Երբ այդ հարաբերություններն արդեն էականորեն վատացել են, նախկին սահմանափակումը մեծ մասամբ վերացել է։ Այդ պատճառով դժվար է անտեսել, որ քաղաքական հաշվարկն այստեղ դեր ունի։

Սակայն այստեղ կա մի հետաքրքիր հանգամանք, որի վրա ուշադրություն է հրավիրվում.

Հարց է առաջանում՝ «իսկ ի՞նչ շահ ունի Իսրայելը, եթե սա ընդամենը ճանաչում է, ոչ թե դատապարտում կամ իրավական հետևանքներ առաջացնող քայլ»։

Սա բավականին հիմնավոր հարց է, քանի որ ճանաչումն ինքնին չի ստեղծում փոխհատուցման իրավական մեխանիզմ, չի պարտադրում Թուրքիայի նկատմամբ որևէ պատժամիջոց, չի փոխում միջազգային դատարանների դիրքորոշումները։

Հիշեցնենք, որ Իսրայելն՝ ասել է. «Մենք ընդունում ենք պատմական փաստը», բայց չի փորձել այդ ճանաչումը վերածել Թուրքիայի դեմ լայն քաղաքական կամ իրավական արշավի»։

Այս իմաստով ցեղասպանության ճանաչումը հիմնականում քաղաքական և խորհրդանշական ակտ է։

Մի կողմից, եթե ասենք, որ սա միայն բարոյական քայլ էր, ինչպես դա ձևակերպել է Գիդեոն Սաարը, ապա դա դժվար կլինի պաշտպանել, որովհետև ժամանակավոր համընկնումը Թուրքիայի հետ սրված հարաբերությունների հետ չափազանց ակնհայտ է։ Մյուս կողմից էլ, եթե ասենք, որ սա միայն պատեհապաշտություն էր, դա նույնպես չափազանց պարզեցված կլինի, որովհետև Իսրայելի ներսում նման ճանաչման պահանջը գոյություն ուներ տարիներ շարունակ, պարզապես նախկինում արտաքին քաղաքական հաշվարկները գերակշռում էին։

Այսինքն, ամենայն հավանականությամբ, երկու գործոններն էլ միաժամանակ աշխատել են. բարոյական հիմնավորումը դարձել է քաղաքականապես հնարավոր հենց այն պահին, երբ դրա արտաքին քաղաքական գինը նվազել է։

Իսրայելի գլխավոր «շահը» հավանաբար ոչ թե նոր օգուտ ձեռք բերելն էր, այլ այն, որ վերջապես կարողացավ ընդունել մի որոշում, որը տարիներ շարունակ հետաձգվում էր արտաքին քաղաքական գնի պատճառով, քանի որ այդ գինն այժմ իր գնահատմամբ դարձել էր ընդունելի։

Կարճ ասած՝ այս ամենը քաղաքական հաշվարկ է։

Ի վերջո, եթե Իսրայելն իսկապես միայն Թուրքիային «հարվածելու» նպատակ ունենար, ապա կարող էր գնալ ավելի հեռու՝ օգտագործել ավելի կոշտ իրավաքաղաքական ձևակերպումներ, կոչ անել միջազգային պատասխանատվության, առաջ քաշել փոխհատուցման կամ այլ իրավական հարցեր։

Այսինքն, ինչպես նշեցինք, խոսքը հիմնականում ճանաչման մասին է, ոչ թե դատապարտման կամ իրավական պահանջների, իսկ սա հուշում է, որ Իսրայելն ընտրել է չափված քայլ։ 

Սա կարելի է ընկալել որպես հաշվարկված մոտեցում. քայլ, որը պատմական և քաղաքական նշանակություն ունի, բայց միաժամանակ սահմանափակում է դրա հնարավոր հետևանքները։

Այդ պատճառով, եթե հարցը ձևակերպվի՝ «Իսրայելը հաշվարկե՞լ է այս քայլը», ապա պատասխանը միանշանակ է՝ այո՛։ 

Ինչ վերաբերում է Հայաստանին, ապա այստեղ նույնպես պետք է զգույշ լինել գնահատականներում։ Այս ճանաչումը պատմական և խորհրդանշական նշանակություն ունի, բայց չի նշանակում, որ Իսրայելի ընդհանուր քաղաքականությունը Հայաստանի կամ Հարավային Կովկասի նկատմամբ փոխվել է։ Օրինակ՝ Իսրայելի ռազմավարական հարաբերությունները Ադրբեջանի հետ (անվտանգություն, էներգետիկա և այլ ոլորտներ) շարունակում են մնալ կարևոր բաղադրիչ, և առայժմ որևէ նշան չկա, որ այդ ուղղությամբ կտրուկ վերանայում է տեղի ունենում։

Այդ պատճառով կարելի է ասել, որ ճանաչումը պատմական առումով, թեև կարող է գնահատվել կարևոր, բայց դրա գործնական քաղաքական ազդեցությունը դեռ պետք է գնահատել հետագա քայլերով, ոչ միայն հենց ճանաչման փաստով։

Արմինե Մկրտումյան