300 հազար ադրբեջանցիների «բնակեցում»․ պետականորեն առաջ մղվող իրական օրակարգ. «Ժողովուրդ»

«Ժողովուրդ» օրաթերթը գրում է.

«Վերջին ամիսներին Հայաստանի ներքաղաքական դաշտում կրկին ակտիվորեն շրջանառվում է այն թեզը, թե Ադրբեջանը փորձում է միջազգային մակարդակով առաջ մղել այսպես կոչված «300 հազար ադրբեջանցիների բնակեցման» օրակարգը՝ այն ներկայացնելով որպես «Արևմտյան Ադրբեջան» գաղափարախոսության մաս։ Իշխանությունները պարբերաբար հայտարարում են, որ խոսքը քարոզչական և մանիպուլյատիվ թեզերի մասին է, մինչդեռ ընդդիմությունը պնդում է՝ պաշտոնական Բաքուն արդեն պետական մակարդակով իրականացնում է այդ քաղաքականությունը։

«Ժողովուրդ» օրաթերթը փորձել է հասկանալ՝ որքանո՞վ են իրական այս մտահոգությունները, և արդյո՞ք «Արևմտյան Ադրբեջան» կոչվող օրակարգը պարզապես քարոզչակա՞ն գործիք է, թե՞ ավելի լայն քաղաքական ծրագրի մաս։

«Արևմտյան Ադրբեջան» գաղափարը՝ պետական հովանու ներքո

2022 թվականից Ադրբեջանում Ալիևի հովանու ներքո գործում է «Western Azerbaijan Community» («Արևմտյան Ադրբեջան համայնք») կազմակերպությունը, որը պետական աջակցությամբ միջազգային հարթակներում առաջ է մղում այն թեզը, թե Հայաստանի ներկայիս տարածքների զգալի մասը պատմականորեն «ադրբեջանական հողեր» են, իսկ այնտեղից հեռացած ադրբեջանցիները պետք է «վերադառնան իրենց նախնիների բնակավայրերը»։

Ալիևի ուղերձները և «բնակեցման » քաղաքական շեշտադրումը

Միևնույն ժամանակ, ադրբեջանական պետական լրատվամիջոցները շարունակում են ակտիվորեն զարգացնել «Արևմտյան Ադրբեջան» թեման։ Այսպես, արդեն հայտարարվել է, որ 2026 թվականի հունիսի 18-19-ը Նախիջևանում տեղի կունենա «Return to Western Azerbaijan» («Վերադարձ Արևմտյան Ադրբեջան») խորագրով երրորդ փառատոն-համաժողովը։

Միջոցառումը կազմակերպվում է Ադրբեջանի նախագահի լիազոր ներկայացուցչության, Ադրբեջանի կրթության նախարարության, Նախիջևանի պետական համալսարանի և «Western Azerbaijan Community»-ի կողմից։ Ադրբեջանական report.az պետական լրատվամիջոցի հաղորդմամբ՝ համաժողովի ընթացքում գիտնականներ, հետազոտողներ և պաշտոնյաներ զեկույցներ են ներկայացնելու «Արևմտյան Ադրբեջանի իրողությունների, պատմական ժառանգության և վերադարձի հեռանկարների» մասին։

Պաշտոնական Երևանը մերժում է օրակարգը

Հայաստանի իշխանությունները, սակայն, կտրուկ մերժում են այդ օրակարգը։ Մայիսի 26-ին ՀՀ արտաքին գործերի նախարար Արարատ Միրզոյանը հայտարարել էր, որ «Հայաստանի Հանրապետության ինքնիշխան տարածքում երբևէ չի եղել և չի կարող լինել որևէ «Արևմտյան Ադրբեջան»»։

«Քանի անգամ ասել ենք, որ «Արևմտյան Ադրբեջանի» թեման չի տեղավորվում խաղաղության, բարիդրացիության և տարածքային ամբողջականության փոխադարձ ճանաչման այն շրջանակում, որը սկսել ենք Ադրբեջանի հետ»,– հայտարարել էր Միրզոյանը։

Ընդդիմության ահազանգը՝ «300 հազար ադրբեջանցիների» թեմայի շուրջ

Ալիևի բաց հայտարարությունը՝ «300 հազար ադրբեջանցիների բնակեցման» մասին

Հատկանշական է, որ դեռևս 2024 թվականի դեկտեմբերի 18-ին ՌԴ պետական հեռուստաընկերությանը տված հարցազրույցում Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևը բացահայտ հայտարարել էր, որ Ադրբեջանում գործում է Հայաստանից տեղահանված ադրբեջանցիների համայնք, որը, ըստ նրա, բաղկացած է մոտ 300 հազար մարդուց։ Ալիևը նշել էր, որ այդ համայնքը պաշտոնապես դիմել է Հայաստանի ղեկավարությանը՝ «վերադարձի և վերաինտեգրման պայմաններ ստեղծելու» պահանջով։ Ադրբեջանի նախագահը նաև հայտարարել էր, թե Բաքուն մինչ օրս պատասխան չի ստացել Հայաստանի ղեկավարությունից այն մասին, թե ինչպես են պատկերացնում ադրբեջանցիների «վերաինտեգրումը իրենց պատմական հողերում»։ Հայաստանի կառավարությունը հրապարակայնորեն չի հայտնել՝ ստացել է արդյոք նման դիմում, և պաշտոնական արձագանք այդ հայտարարություններին չի հնչել։

Ո՞վ և ինչպե՞ս է ֆինանսավորում «Արևմտյան Ադրբեջան» նախագիծը

Սակայն «Ժողովուրդ» օրաթերթի ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ Ադրբեջանում «Արևմտյան Ադրբեջան» գաղափարախոսությունը վաղուց արդեն դուրս է եկել հասարակական նախաձեռնության շրջանակներից և ստացել պետական համակարգված աջակցություն։

OC Media-ի հրապարակման համաձայն՝ ադրբեջանական իշխանությունները պետական միջոցներով կազմակերպել են միջազգային համաժողովներ, ֆինանսավորել քարոզչական հարթակներ, ներգրավել արտասահմանյան փորձագետների և ստեղծել հաղորդակցական ռազմավարություն՝ «Արևմտյան Ադրբեջան» թեզը միջազգային լսարանին ներկայացնելու համար։

Հետաքննության մեջ նշվում էր, որ միայն 2023 թվականի դեկտեմբերին Բաքվում կազմակերպված միջազգային համաժողովի համար ծախսվել է ավելի քան 109 հազար մանաթ։ Միջոցառմանը մասնակցել էին տարբեր երկրների գիտնականներ, վերլուծաբաններ և փորձագետներ։
Բրիտանացի վերլուծաբան Թոմաս դե Վաալը այդ նախաձեռնությունը բնութագրել էր որպես «պարզ իռեդենտիզմ»՝ ակնարկելով, որ խոսքը միայն մշակութային կամ հումանիտար օրակարգի մասին չէ։( «Իռեդենտիզմ» քաղաքական տերմին է, որը նշանակում է՝ երբ որևէ պետություն կամ քաղաքական ուժ հայտարարում է, թե մեկ այլ երկրի տարածքները «պատմականորեն իրենն են» և առաջ է մղում այդ տարածքների նկատմամբ հավակնություններ կամ «վերադարձի» գաղափար։)

Բաքվի քարոզչամեքենան ընդդեմ հայկական պետական օրակարգի

Այս ֆոնին Հայաստանում ևս ներքաղաքական քննարկումները սրվել են։ Հատկապես այն բանից հետո, երբ իշխանությունները հեռացրին Ցեղասպանության թանգարանի տնօրենին՝ ԱՄՆ փոխնախագահ Վենսին Արցախի վերաբերյալ գիրք նվիրելու պատճառով։ Ընդդիմադիր շրջանակները սա ներկայացնում են որպես ապացույց, որ Ադրբեջանը պետական մակարդակով ֆինանսավորում և զարգացնում է տարածքային ու պատմական քարոզչություն, մինչդեռ Հայաստանում իշխանությունները խուսափում են նման թեմաներից։

Այսպիսով, «Արևմտյան Ադրբեջան» թեզը շարունակում է մնալ ոչ միայն տեղեկատվական, այլև քաղաքական և անվտանգային լուրջ քննարկումների կենտրոնում՝ թե՛ Բաքվում, թե՛ Երևանում։

Մանրամասները՝ «Ժողովուրդ» օրաթերթի այսօրվա համարում: