Հայ-թուրքական ուղիղ առևտուրը կարող է լուրջ հարված հասցնել Հայաստանի տնտեսությանը. «Փաստ»

«Փաստ» օրաթերթը գրում է.

Հայաստանի և Թուրքիայի միջև ուղիղ առևտրի մեկնարկի նախապատրաստական աշխատանքների ավարտը, ինչի մասին անոնսվում է, տարածաշրջանային քաղաքականության, տնտեսական և ռազմավարության հաշվարկների համատեքստում, ինչ խոսք, կարևոր իրադարձություն է, որի հետևանքները կարող են զգալիորեն ազդել ոչ միայն երկու երկրների տնտեսական հարաբերությունների, այլև ամբողջ Հարավային Կովկասի ուժային և տնտեսական հավասարակշռության վրա։

Թուրքիայի՝ Հայաստանի հետ երկկողմ առևտրի իրականացման արգելքները վերացնելու որոշման ողջունումը պաշտոնական Երևանի կողմից, բնականաբար, ներկայացվում է որպես տնտեսական հնարավորությունների ընդլայնման, հաղորդակցության ուղիների ակտիվացման և տարածաշրջանային ինտեգրման հերթական քայլ, սակայն իրական քաղաքական ու տնտեսական բանաձևումների տեսանկյունից այս գործընթացը պարունակում է բազմաթիվ ռիսկեր, հակասություններ և երկարաժամկետ ազդեցություններ, որոնց անտեսումը կարող է Հայաստանի տնտեսության համար ստեղծել նոր կախվածություններ ու կառուցվածքային խոցելիություններ։

Այս պայմաններում ազատ կամ գրեթե ազատ առևտրային ռեժիմը կարող է հանգեցնել ոչ թե հավասար տնտեսական համագործակցության, այլ տնտեսական անհավասար ներթափանցման, երբ թուրքական արտադրանքը պարզապես կգրավի հայկական շուկայի զգալի հատվածը։

Առավել վտանգավոր ոլորտներից մեկը գյուղատնտեսությունն է։ Գաղտնիք չէ, որ թուրքական գյուղմթերքը միջազգային շուկաներում մրցունակ է հիմնականում ցածր ինքնարժեքի հաշվին։ Թուրքիայում գյուղատնտեսությունը գործում է լայնածավալ արտադրության, պետական աջակցության և արտահանման վրա հիմնված համակարգով։

Տարիներ շարունակ նույնիսկ փակ սահմանի պայմաններում թուրքական բազմաթիվ ապրանքներ միջնորդավորված տարբեր ուղիներով հայտնվում էին հայկական շուկայում։ Շատ դեպքերում սպառողները նույնիսկ տեղյակ չէին լինում, որ գնում են թուրքական արտադրանք։ Թուրքական լոլիկի, մրգի, հագուստի, կենցաղային ապրանքների և շինանյութերի առկայությունը հայկական շուկայում վաղուց նորություն չէ։ Սակայն միջնորդավորված ներկրման դեպքում առկա էին լրացուցիչ ծախսեր, որոնք որոշ չափով սահմանափակում էին թուրքական ապրանքների գերիշխանությունը։ Ուղիղ առևտրի դեպքում այդ միջնորդային ծախսերը զգալիորեն կնվազեն, և թուրքական ապրանքները կարող են շատ ավելի մեծ ծավալներով ու ավելի ցածր գներով ներթափանցել հայկական շուկա (դրա մասնակիի փորձը տարիներ առաջ եղել է՝ հատկապես հագուստի առումով)։

Սա առաջին հերթին կհանգեցնի տեղական արտադրողների մրցունակության կտրուկ նվազման։ Հայկական գյուղմթերքը, որն արդեն այսօր բախվում է իրացման խնդիրների, կարող է պարզապես դուրս մղվել շուկայից։ Փոքր ու միջին ֆերմերային տնտեսությունները դժվար թե կարողանան մրցել թուրքական զանգվածային արտադրության հետ։ Արդյունքում հնարավոր է դառնում գյուղական համայնքների սոցիալական խնդիրների խորացումը, գյուղատնտեսական զբաղվածության նվազումը, արտագաղթի նոր ալիքը և տեղական արտադրական շղթաների քայքայումը։ Եթե պետությունը չձևավորի պաշտպանական տնտեսական քաղաքականություն, ապա ազատ մրցակցության անվան տակ կարող է տեղի ունենալ ներքին արտադրության աստիճանական ոչնչացում։

Այս իրավիճակում առանցքային նշանակություն ունի մաքսային և կարգավորիչ քաղաքականությունը։ Եթե Հայաստանը չի ձևավորում այնպիսի մաքսային ռեժիմ, որը թույլ կտա պաշտպանել տեղական արտադրողներին, ապա շուկայի բացումը կարող է վերածվել տնտեսական շոկի։ Պետությունը պետք է ունենա հակադեմպինգային մեխանիզմներ, սանիտարական և ֆիտոսանիտարական խիստ ստանդարտներ, ժամանակավոր քվոտաներ, ներմուծման վերահսկման համակարգեր և տեղական արտադրության սուբսիդավորման ռազմավարություն։ Հակառակ դեպքում մրցակցությունը կդառնա անհավասար, իսկ հայկական տնտեսությունը՝ ավելի խոցելի։

Բայց տնտեսական ռիսկերը միայն ներքին շուկայի պաշտպանության խնդրով չեն սահմանափակվում։ Առավել խորքային հարցերից մեկը տնտեսական կախվածության ձևավորման վտանգն է։ Հայաստանի տնտեսությունն արդեն երկար տարիներ տարբեր ուղղություններով կախվածություններ է ունեցել արտաքին ուժերից՝ էներգետիկ, տրանսպորտային, ֆինանսական և անվտանգային ոլորտներում։ Եթե թուրքական շուկան և թուրքական արտադրանքը սկսեն զբաղեցնել հայկական տնտեսության առանցքային հատվածները, ապա ժամանակի ընթացքում կարող է ձևավորվել նոր կախվածության համակարգ, այս անգամ՝ Թուրքիայից։ Այս վտանգը հատկապես կարևոր է՝ հաշվի առնելով հայ-թուրքական հարաբերությունների քաղաքական բնույթը։ Թուրքիան Հայաստանի հետ հարաբերությունները մշտապես դիտարկել է ոչ միայն տնտեսական, այլև աշխարհաքաղաքական և ռազմավարական հարթությունում։ Պատմությունը ցույց է տալիս, որ Անկարան հաճախ տնտեսական և տրանսպորտային գործիքները օգտագործում է որպես քաղաքական ճնշման միջոց։ Եթե Հայաստանի շուկան զգալիորեն ինտեգրվի թուրքական արտադրական և մատակարարման համակարգերին, ապա սահմանների հերթական փակումը կամ սահմանափակումների կիրառումը կարող է լուրջ հարված հասցնել Հայաստանի տնտեսությանը։

Միևնույն ժամանակ, անհրաժեշտ է հասկանալ, որ տնտեսական հարաբերությունները միշտ չէ, որ միակողմանի բացասական հետևանքներ են ունենում։ Զուտ տեսականորեն Հայաստանը կարող է օգտագործել այս հնարավորությունը սեփական արտահանման ներուժի զարգացման համար։ Թուրքիայի շուկան մեծ է, բազմաշերտ և սպառման բարձր մակարդակ ունեցող։ Եթե Հայաստանը ունենար մրցունակ արտադրություն, տեխնոլոգիական զարգացում, արդյունաբերական ռազմավարություն և արտահանման պետական համակարգված քաղաքականություն, ապա հնարավոր կլիներ ոչ միայն ներմուծել, այլ նաև արտահանել հայկական ապրանքներ դեպի Թուրքիա։ Սակայն այստեղ առաջանում է ամենակարևոր հարցը՝ արդյո՞ք Հայաստանը պատրաստ է նման մրցակցության։ Այս պահին դժվար է տեսնել այն ոլորտները, որտեղ հայկական արտադրանքը կարող է լայնածավալ մրցունակություն ունենալ թուրքական շուկայում։ Տեղական արտադրությունը հիմնականում փոքր ծավալների վրա է հիմնված, իսկ արտահանման քաղաքականությունը հաճախ կրում է իրավիճակային բնույթ։ Հայաստանը չունի այնպիսի արդյունաբերական ռազմավարություն, որը կստեղծեր բարձր ավելացված արժեք ունեցող արտադրանք և հնարավորություն կտար դուրս գալ տարածաշրջանային շուկաներ։ Եթե այս ուղղությամբ քայլեր չեն ձեռնարկվում, ապա հայ-թուրքական ուղիղ առևտուրը կարող է վերածվել հիմնականում ներմուծման ուղղությամբ գործընթացի, որտեղ Հայաստանը կդառնա սպառող, իսկ Թուրքիան՝ մատակարար։

Հենց այստեղ է հիմնական ռազմավարական խնդիրը։ Տնտեսական հարաբերությունների մեկնարկն ինքնին անիմաստ է, եթե այն դրական արդյունք չի ստեղծում։ Այն արդյունավետ է միայն այն դեպքում, երբ ծառայում է ազգային տնտեսության զարգացմանը, արդյունաբերական աճին, արտադրողականության բարձրացմանը և արտահանման ընդլայնմանը։ Եթե բաց շուկան հանգեցնում է տեղական արտադրության անկման, ապա երկարաժամկետ առումով այդ գործընթացը ոչ թե զարգացում է, այլ տնտեսական թուլացում։

Հետևաբար, Հայաստանի համար առաջնային խնդիրը պետք է լինի ոչ թե պարզապես շուկաների բացումը, այլ տնտեսական դիմադրողականության ձևավորումը։ Պետությունը պետք է նախևառաջ ներդնի երկարաժամկետ արդյունաբերական քաղաքականություն, խթանի գյուղատնտեսական կոոպերացիան, տեխնոլոգիական արդիականացումը, տեղական արտադրողների ֆինանսական աջակցությունը, արտահանման ապահովագրության համակարգերը և շուկաների դիվերսիֆիկացումը։

Առանց այս քայլերի հայ-թուրքական ուղիղ առևտուրը կարող է ստեղծել կարճաժամկետ սպառողական առավելություններ, բայց երկարաժամկետ հեռանկարում խորացնել տնտեսական կախվածությունը և թուլացնել տեղական արտադրական ներուժը։