Հայաստան–Ադրբեջան հարաբերությունների կարգավորումը կարող է դառնալ առանցքային գործոն. նախագահ

Հանրապետության նախագահ Վահագն Խաչատուրյանը «Երևանյան երկխոսություն» միջազգային համաժողովի շրջանակում հանդես է բացման խոսքով «Կապակցվածությունից դեպի հնարավորություն. խթանելով ԵՄ-Հայաստան առևտուրն ու ներդրումները» խորագրով պանելային քննարկմանը:

Ելույթս նախապատրաստվելիս անդրադարձա, որ դեռևս 2025թ. աշնանը, երբ Հայաստանն ամրագրեց իր հայտը՝ ԵՔՀ 8-րդ գագաթնաժողովը Հայաստանում անցկացնելու վերաբերյալ, երկրի վարչապետն առանձնահատուկ ընդգծեց, որ երևանյան գագաթնաժողովի հիմնական թեմաներից մեկը կլինի «կապակցվածությունը»:

Այսօր Հայաստանը կապակցվածության ընդլայնվող հնարավորությունների հանգրվանում է։ Սակայն, կապակցվածությունն արժեք է ձեռք բերում միայն այն դեպքում, երբ այն իր հերթին ստեղծում է տեսանելի ու շոշափելի հնարավորություններ և հիմնված է խաղաղության վրա։ Բարեբախտաբար, այսօր կարող ենք փաստել, որ դա իրական է և հնարավոր։

Եկեք ընդունենք, որ կապակցվածությունը նշանակում է տրանսպորտային ուղիների վերաբացում, ազատ առևտրի ընձեռնում, տարբեր տարածաշրջանները, այդ թվում՝ Եվրոպան ու Ասիան կապող ավելի լայն տնտեսական ցանցերին ներդրում. ուստի, այս իմաստով, Հարավային Կովկասը կարող է դառնալ յուրօրինակ հաբ՝ Հարավ-Հյուսիս, Արևելք-Արևմուտք խաչմերուկում:

Ակնհայտ է, որ «Խաղաղության խաչմերուկ» նախաձեռնությունը, Միջին միջանցքի իրականացումը և Եվրոպայի, Հարավային Կովկասի ու Կենտրոնական Ասիայի միջև ապրանքների, էներգիայի, օպտիկամանրաթելային մալուխների անխոչընդոտ կապը ներկայացնում են փոխադարձ հետաքրքրություն բոլորի համար։

Այս առումով Հայաստան–Ադրբեջան հարաբերությունների կարգավորումը կարող է դառնալ այն առանցքային գործոնը, որը մեր տարածաշրջանի փոխկապակցվածությունը կվերածի իրական տնտեսական հնարավորությունների և արդյունքների:

Հատկանշական է, որ տարիներ առաջ՝ երբ 2009թ. Պրահայում սկիզբ առավ «Արևելյան գործընկերություն» ձևաչափը, Հարավային Կովկասը դիտարկվում էր որպես «եվրոպական հարևանության» եզրագիծ կամ պայմանական սահման, մինչդեռ այսօր, որևէ ծրագիր չի կարող ունենալ ռազմավարական նշանակություն և լիակատար իրականացնել իր ներուժը, եթե չկապվի Կենտրոնական Ասիայի, և այնուհետ հեռավոր Արևելքի հետ։

Բոլոր կապուղիների վերաբացման ծրագրերը բավականին ժամանակ եղել են Հայաստանի կառավարության առաջնահերթություններից: Երբ 2023թ. հոկտեմբերին Հայաստանը հանդես եկավ «Խաղաղության խաչմերուկ» նախաձեռնությամբ, վերջինիս առանցքային գաղափարն էր՝ կապել Հարավային Կովկասի ու Եվրասիայի հսկայական տարածաշրջաններն ավտոմոբիլային ճանապարհներով և երկաթուղիներով, էներգետիկ հաղորդակցություններով՝ գազատարներով, մալուխներով, էլեկտրահաղորդման գծերով: Նախագծի իրականացման պայմաններում գործարկվում է ամենակարճ ճանապարհը Սև ծովի և Պարսից ծոցի միջև՝ Իրանի, Հայաստանի և Վրաստանի տարածքներով (հյուսիս-հարավ ուղղություն), ինչպես նաև ամենակարճ ճանապարհը Կասպից և Մարմարա ծովերի միջև՝ Ադրբեջանի, Հայաստանի և Թուրքիայի տարածքներով (արևելք-արևմուտք ուղղություն):

Նախագծի ներկայացման հետ միաժամանակ, փորձագիտական շրջանակներում քննարկում մեկնարկեց վերջինիս հիմնական տնտեսական բաղադրիչների՝ շահավետության և արդյունավետության վերաբերյալ:

Սակայն, հարկ է ընդունել, որ կատարել հստակ, կամ անգամ մոտավոր հաշվարկներ՝ բավականին խնդրահարույց է, քանզի խոսքը գնում է տրանսպորտային միջոցների, բեռների, ուղևորների, խողովակաշարերի, մալուխային երթուղիների, էլեկտրահաղորդման գծերի և դրանց զուգահեռ կառուցվող ենթակառուցվածքի մասին, որոնց ծավալները դեռ պետք է գնահատվեն: Այնուհանդերձ, մի բան հստակ է՝ կապուղիների բացումը հանգեցնում է տնտեսական ազատության, վերջինս իր հերթին բաց շուկայական հարաբերությունների, ուղղակի ներդրումների ու այդպես շարունակ:

Որպես գիտնական-տնտեսագետ, ով երկար տարիներ զբաղվել է գիտության թե՛ տեսական և թե՛ պրակտիկ ասպեկտով, նշեմ, որ Հայաստանի կառավարության առաջարկած նախագիծը, որի նաև բաղկացուցիչ մաս է TRIPP նախաձեռնությունը՝ ես կդիտարկեի երկու՝ դասական և ժամանակակից մեծագույն տնտեսագետներ՝ Ադամ Սմիթի «Ազգերի հարստություն» և Միլթոն Ֆրիդմանը «Կապիտալիզմ և ազատություն» անկյունաքարային աշխատությունների լույսի ներքո, ուր հստակ ընդգծվում է, որ «միայն ազատությունն է ընձեռնում գործարարին շահույթ ստանալու հնարավորություն, իսկ հասարակությանն՝ ավելի արդյունավետ առաջ մղելու իր շահն»:

Կրկին, որպես տնտեսագետ, պետք է արձանագրեմ, որ որևէ մեկնաբանություն չի փոխանցում բավարար ցայտուն տնտեսական առողջացման պատկերն ինչպես անկողմնակալ աղբյուրների ներկայացվող ցուցանիշները:

Ուստի կցանկանայի անդրադառնալ որոշ թվերի՝

2025թ․ Հայաստանի տնտեսությունը շարունակել է կայուն աճի միտումը՝ արձանագրելով 7.2% տնտեսական աճ։

2026թ. հունվար-մարտ ամիսներին տնտեսական ակտիվությունը, համեմատած նախորդ տարվա նույն ժամանակահատվածի հետ, աճել է +7,1%։

2026թ. հունվար-մարտին համեմատած 2025թ.-ի հունվար-մարտի հետ արտահանումը դեպի ԵՄ աճել է 90%-ով, դեպի Չինաստան 2,3 անգամ, դեպի ԱՄՆ 13%-ով։

Ըստ Heritage հիմնադրամի «տնտեսական ազատության համաշխարհային ինդեքսի» Հայաստանն աշխարհի 176 երկրների շարքում 52-րդն է (2025թ. տվյալներով մենք 57-րդն էինք՝ 65,4 միավորով դիրքերը բարելավելով 5 հորիզոնականով)։

2025թ.-ին 2024թ.-ի համեմատ Հայաստանում ընդհանուր ներդրումներն աճել են 88%-ով, իսկ ուղղակի ներդրումները՝ 4,6 անգամ՝ 131,6 մլն դոլարից դառնալով 605,1 մլն դոլար։

2026թ. հունվար-փետրվարին տնտեսական ակտիվության ցուցանիշը 2025թ. նույն ժամանակահատվածի նկատմամբ աճել է 7,4%-ով։

Հայաստանն արձանագրել է աճ բոլոր ուղղություններով.

Շինարարություն՝ 20,5%
Արդյունաբերություն՝ 17,2%
Արտաքին առևտուր՝ 9,3%
Ծառայություններ՝ 7,2%
Առևտուր՝ 3,3%:

Ամփոփելով խոսքս, կցանկանայի ընդգծել, որ Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև խաղաղությունը, Հայաստան-Թուրքիա հարաբերությունների կարգավորումը, «TRIPP ուղի» նախագիծը, Հայաստանի և Ադրբեջանի բարիդրացիական հարաբերությունները՝ Վրաստանի և Իրանի հետ, ռազմավարական գործընկերության խորացումը ԵՄ հետ, կառուցողական երկխոսությունը Ռուսաստանի հետ հիրավի կարող են Հարավային Կովկասը դարձնել ամենագրավիչ տարածաշրջաններից ու Հյուսիս-Հարավ և Արևելք-Արևմուտք երթուղիների տարանցիկ միջանցքներից մեկը։

Վստահեցնում եմ, որ Հայաստանը եռանդուն կերպով կջանա այս պատմական հնարավորությունն իրացնելու ուղղությամբ»: