Եկեղեցին համազգային կառույց է, և նրա ներսում ձևավորվող գործընթացները չեն կարող սահմանափակվել միայն ՀՀ քաղաքական իշխանության օրակարգով. Պողոս վարդապետ

«Ազգային-եկեղեցական ներկայացուցչության թեման հաճախ քննարկվում է թվերի լեզվով, բայց իրականում այն վերաբերում է ոչ միայն հաշվարկներին, այլ՝ պատասխանատվության և համահայկական հավասարակշռության սկզբունքներին»,- նշել է Պողոս վարդապետ Վարդանյանը։

Հայր Սուրբը գրել է. «1945 թվականի կանոնադրությամբ ձևավորված մոդելը փորձում էր միավորել աշխարհասփյուռ հայության ձայնը՝ եկեղեցական կառույցի ներսում ստեղծելով բազմաշերտ, բայց փոխլրացնող ներկայացուցչություն։ Այդ կառուցվածքում տեսանելի է մի կարևոր միտք․ որոշումների իրավունքը պետք է բխի ոչ միայն կենտրոնից, այլ նաև տարածված ամբողջությունից։

Այսօր, սակայն, առաջանում է մի լուրջ հարցադրում․ արդյո՞ք հնարավոր է համահայկական նշանակության խնդիրները լուծել՝ հիմնվելով սահմանափակ ներպետական քաղաքական լեգիտիմության վրա։ Երբ որոշումների հիմքում դրվում է միայն ընտրական մեծամասնությունը մեկ պետության ներսում, անտեսվում է այն հանգամանքը, որ հայկական ինքնությունը վաղուց դուրս է մեկ աշխարհագրական տարածքի սահմաններից։ Եկեղեցին, իր բնույթով, համազգային կառույց է, և նրա ներսում ձևավորվող գործընթացները չեն կարող սահմանափակվել միայն Հայաստանի քաղաքական իշխանության օրակարգով։

Խնդիրը այստեղ ոչ թե կոնկրետ թվերի մեջ է, այլ մոտեցման։ Եթե որևէ ուժ իրեն իրավունք է վերապահում խոսել ամբողջության անունից՝ առանց այդ ամբողջության բազմազան ձայները լսելու, ապա խախտվում է այն հավասարակշռությունը, որի վրա կառուցված է համահայկական կյանքը։ Սփյուռքն այս համատեքստում պարզապես «արտաքին հավելում» չէ․ այն հայկականության կենսունակ բաղադրիչ է, որը ձևավորվել է պատմական ծանր փորձությունների միջով և շարունակում է պահպանել ազգային ինքնությունը տարբեր երկրներում։

Ուստի, ազգային-եկեղեցական կառույցների հարցում առաջնային պետք է լինի ոչ թե ուժի կենտրոնացումը, այլ վստահության տարածումը։ Վստահություն՝ Հայաստանի և Սփյուռքի միջև, հոգևոր և աշխարհիկ կառույցների միջև, ավանդույթի և ժամանակակից իրողությունների միջև։ Առանց այս հավասարակշռության ցանկացած փորձ՝ վերաձևակերպելու եկեղեցական կյանքը, կբերի ոչ թե միասնության, այլ նոր բաժանարար գծերի։

Ի վերջո, հարցը հանգում է մեկ պարզ սկզբունքի․ համազգային ինստիտուտները կարող են մնալ կենսունակ միայն այն դեպքում, երբ արտացոլում են ամբողջ ազգի բազմաձայնությունը, այլ ոչ թե դրա մի փոքրիկ խմբակի քաղաքական հնարավորությունները»։