«Իրատեսական սահմաննե՞ր», թե՞ ինքնասահմանափակում

«Փաստ» օրաթերթը գրում է.

Այս համատեքստում, երբ երկրի ղեկավարը քաղաքական խոսույթում օգտագործում է Խորհրդային Հայաստանի քարտեզը՝ որպես խորհրդանշական հղում, դա ներկայացվում է որպես «իրատեսական սահմանների» ընդունում։ Այս մոտեցման տրամաբանությունը պարզ է՝ սահմանափակվել միջազգայնորեն ճանաչված տարածքով, նվազեցնել տարածքային անորոշությունները և ստեղծել կանխատեսելի միջավայր արտաքին հարաբերությունների կարգավորման համար։ Բայց միջազգային հարաբերությունների իրականությունը շատ ավելի բարդ է, քան քարտեզային ինքնասահմանափակումը։ Քանի դեռ մյուս դերակատարների համար գոյություն ունեն շահեր, որոնք կապված են սահմանների փակ լինելու կամ վերահսկվող բաց լինելու հետ, միայն Հայաստանի դիրքորոշման փոփոխությունը բավարար չէ համակարգը փոխելու համար։

Ադրբեջանի համար սահմանային կարգավորումները երկար ժամանակ եղել են ռազմավարական ճնշման մեխանիզմ։ Նույնիսկ ներկայիս փուլում, երբ ուժային հարաբերակցությունը զգալիորեն փոխվել է, վերահսկվող հաղորդակցային ուղիները և սահմանային ռեժիմների տարբերակված կիրառումը պահպանում են բանակցային առավելություն և քաղաքական ազդեցության հնարավորություն։ Այդ պատճառով ցանկացած բացում դիտարկվում է ոչ թե միայն որպես տնտեսական գործընթաց, այլ նաև որպես ազդեցության վերաբաշխում և դրա շարունակում։

 Ամենից համակարգային գործոնը Ռուսաստանի դիրքավորումն է։ Հարավային Կովկասում ռուսական ռազմավարությունը երկար ժամանակ կառուցվել է ոչ թե լիարժեք բացության, այլ վերահսկվող փոխկախվածության վրա։ Փակ կամ կիսափակ սահմանները թույլ են տալիս պահպանել միջնորդի դեր, վերահսկել տարածաշրջանային կապերի ուղղությունները և սահմանափակել արտաքին ինտեգրման արագությունը։ Այս իմաստով փակ սահմանները ոչ թե համակարգի խափանում են, այլ դրա աշխատանքի մեխանիզմ։

Այս նույն տրամաբանությունը կարելի է հստակ տեսնել նաև Հարավային Կովկասի մեկ այլ օրինակով՝ Վրաստանի և Աբխազիայի հարաբերությունների դեպքում։ Թեև ձևական առումով գոյություն ունի պետական սահման, իրականում այն գործում է որպես փակ սահման՝ վերահսկվող անցման ռեժիմով, սահմանափակ հաղորդակցությամբ և բարձր քաղաքական զգայունությամբ պայմանավորված։ Այս իրավիճակը ևս մեկ անգամ ընդգծում է, որ սահմանների բաց կամ փակ լինելը չի որոշվում միայն աշխարհագրական հարևանությամբ կամ պատմական կապերով։ Այն ձևավորվում է անվտանգության հաշվարկների, միջազգային դերակատարների ազդեցության և տարածաշրջանային ուժային հաշվեկշռի համադրությամբ։ Վրաստանի դեպքում սահմանային ռեժիմը նաև սերտորեն կապված է տարածաշրջանային անվտանգության կառուցվածքների և արտաքին ուժերի ներգրավվածության հետ, ինչի հետևանքով սահմանը պահպանվում է փակ կամ կիսափակ վիճակում՝ անկախ տնտեսական կամ սոցիալական հնարավոր շահերից։

Այս օրինակը հստակորեն հաստատում է ընդհանուր օրինաչափությունը. նույնիսկ այն դեպքերում, երբ առկա է տնտեսական, մարդասիրական կամ հաղորդակցային բացման ակնհայտ ներուժ, սահմանները մնում են փակ այնքան ժամանակ, քանի դեռ դրանց քաղաքական և անվտանգության արժեքը գերազանցում է հնարավոր տնտեսական շահը։

Գլոբալ մակարդակում այս մոտեցումը համահունչ է գործարքային քաղաքականության տրամաբանությանը, որտեղ պետությունները առաջնորդվում են ոչ թե արժեքային, այլ ըստ շահերի հաշվարկների։ Այդ մոտեցման վառ օրինակներից է Դոնալդ Թրամփի քաղաքական լեզուն, որտեղ միջազգային հարաբերությունները դիտարկվում են որպես գործարքների համակարգ։ Այդ աշխարհում սահմանները չեն բացվում հայտարարություններով կամ բարոյական կոչերով. դրանք բացվում են միայն այն դեպքում, երբ փակ պահելը դառնում է ավելի թանկ, քան բացելը։ Հենց այստեղ է ձևավորվում հիմնական հարցը Հայաստանի համար։ Սահմանների խնդիրը չի լուծվում միայն քաղաքական դիրքորոշման ճշգրտմամբ կամ խորհրդանշական քարտեզային լեզվով։ Այն լուծվում է միայն այն դեպքում, երբ փոխվում է տարածաշրջանային շահերի ամբողջ հավասարակշռությունը։

Սահմանների տնտեսագիտությունը, ըստ էության, պարզ է. յուրաքանչյուր փակ սահման գոյություն ունի այնքան ժամանակ, քանի դեռ այն ստեղծում է ավելի մեծ արժեք, քան բաց սահմանը՝ այն ուժերի համար, որոնք վերահսկում են այդ որոշումը։ Այս համատեքստում առանցքային է ոչ թե այն հարցը, թե ինչպես ձևակերպել սեփական սահմանները, այլ այն, թե ինչպես փոխել այն հաշվարկները, որոնց հիման վրա այդ սահմանները փակ են պահվում կամ բացվում են։ Ի վերջո, սահմանները երբեք չեն եղել միայն քարտեզի գծեր. դրանք ուժերի, շահերի և վերահսկողության արտահայտություն են։ Եվ այդ իրականությունում հաղթում են ոչ թե նրանք, ովքեր ճիշտ են ձևակերպում իրենց դիրքորոշումը, այլ նրանք, ովքեր կարողանում են փոխել խաղի քաղաքական կամ տնտեսական արժեքը մյուսների համար։