Հունգարիան ընդդեմ Հայաստանի. Թուրանիզմի քաղաքական գործիքը ԵՄ-ում. փորձագետ

Փորձագետ Հրայր Թամրազյանը գրել է. 

«Ինչպե՞ս է Բուդապեշտը կանգնում Հայաստանի ճանապարհին՝ պաշտպանելով Թուրքիայի և Ադրբեջանի շահերը Եվրամիությունում

Հունգարիայի՝ Հայաստանի նկատմամբ ոչ այնքան բարեկամական վարքագիծը և նրա պրո-թուրքական ու պրո-ադրբեջանական դիրքորոշումը խորապես փոխկապակցված են՝ արմատավորված պատմական, մշակութային և ժամանակակից աշխարհաքաղաքական գործոններով: Այս վերլուծությունը բացահայտում է այդ կապը՝ կենտրոնանալով Հունգարիայի թուրանիզմի գաղափարախոսության, Թյուրքական պետությունների կազմակերպության հետ նրա կապերի և ԵՄ-ում Հայաստանի դեմ նրա գործողությունների վրա:

1. Թուրանիզմի գաղափարախոսություն և պատմական կապեր

Հունգարիայի պրո-թուրքական և պրո-ադրբեջանական դիրքորոշումը սկիզբ է առնում թուրանիզմից՝ 19-րդ դարի ազգայնական գաղափարախոսությունից, որը շեշտում է հունգարացիների (մագյարների) կապը թյուրքական և այլ ուրալ-ալթայական ժողովուրդների հետ: Չնայած հունգարերենը լեզվաբանորեն պատկանում է ֆիննո-ուգրական խմբին, թուրանիզմը խթանում է այն գաղափարը, որ հունգարացիներն ունեն ընդհանուր ասիական ծագում Կենտրոնական Ասիայի ժողովուրդների հետ: Վաղ մագյարները 5-ից 9-րդ դարերում Եվրասիական տափաստաններում փոխգործակցել են թյուրքական ցեղերի հետ, ինչպիսիք են օնոգուրները, սաբիրները, բուլղարները, կաբարները և խազարները, ինչը թողել է լեզվական և մշակութային հետքեր: Օրինակ՝ «Հունգարիա» անվանումը ծագում է «Օնոգուր» բառից, որը նշանակում է «տասը նետ» կամ «տասը ցեղ»։

Այս պատմական կապը վերածվել է ժամանակակից մշակութային և քաղաքական համերաշխության, որն ամրապնդվում է միջոցառումներով, ինչպիսին է Կուրուլտայ փառատոնը, որը նշում է թյուրքական և ուրալական ավանդույթները («Organization of Turkic States - Wikipedia»):
Այս համատեքստում Հայաստանը, որը պատմականորեն հակամարտության մեջ է Թուրքիայի հետ՝ Հայոց ցեղասպանության (1915) պատճառով, և Ադրբեջանի հետ՝ Արցախի հակամարտության հետևանքով, դառնում է Հունգարիայի համար «հակառակ» կողմ: Թուրանիզմը Հունգարիայում ստեղծել է «մենք ընդդեմ նրանց» մտածելակերպ, որտեղ Թուրքիան և Ադրբեջանը դիտվում են որպես «եղբայրական» ազգեր, մինչդեռ Հայաստանը՝ նրանց ընդհանուր «թշնամին» («Hungary’s Support for Azerbaijan and Turkey - Eurasianet»): Այս գաղափարախոսությունը խորացնում է Հայաստանի նկատմամբ Հունգարիայի անվստահությունը՝ նույնիսկ այն դեպքում, երբ երկու երկրները կիսում են քրիստոնեական ժառանգություն:

2. Թյուրքալեզու պետությունների կազմակերպության (OTS)-ի դերն ու Թուրքիայի և Ադրբեջանի հետ դաշինքը

Հունգարիայի դիտորդի կարգավիճակը Թյուրքական պետությունների կազմակերպությունում (OTS) 2018 թվականից ի վեր ամրապնդել է նրա կապերը Թուրքիայի և Ադրբեջանի հետ: OTS-ը, որն ընդգրկում է Թուրքիան, Ադրբեջանը, Ղազախստանը, Ղրղզստանը և Ուզբեկստանը, նպատակ ունի խթանել թյուրքական ժողովուրդների միջև համագործակցությունը («Organization of Turkic States - Wikipedia»): Հունգարիայի ներգրավվածությունը, չնայած նրա քրիստոնեական ինքնությանը, ցույց է տալիս, որ նրա քաղաքականությունը առաջնորդվում է պրագմատիզմով և «Արևելյան բացման» ռազմավարությամբ, որն ուղղված է ԵՄ-ից դուրս դաշինքներ կառուցելուն: Վարչապետ Վիկտոր Օրբանի կառավարությունը օգտագործում է թուրանիզմը՝ Թուրքիայի և Ադրբեջանի հետ տնտեսական և ռազմավարական կապեր խորացնելու համար, ներառյալ էներգետիկ և առևտրային համագործակցությունը:

Այս դաշինքն ուղղակիորեն ազդում է Հայաստանի վրա: Օրինակ՝ 2024 թվականին Հունգարիան արգելափակեց ԵՄ-ի կողմից Հայաստանին 10 միլիոն եվրո «ոչ մահաբեր» ռազմական օգնություն տրամադրելու նախաձեռնությունը՝ պահանջելով նման օգնություն նաև Ադրբեջանին («Hungary Blocks EU Military Aid to Armenia - POLITICO»): 2025 թվականին Հունգարիան կրկին վետո դրեց 20 միլիոն եվրո օգնության վրա՝ շարունակելով իր աջակցությունը Ադրբեջանին («Organization of Turkic States - Wikipedia»): Ավելին, Հունգարիայի աջակցությունը Ադրբեջանին 2020 թվականի Արցախի պատերազմի ժամանակ և 2012 թվականին Ռամիլ Սաֆարովի արտահանձնման դեպքը (ադրբեջանցի սպա, ով սպանել էր հայ սպայի և արտահանձնվել Ադրբեջանին) ցույց են տալիս խորը համերաշխություն: Այս գործողությունները ցույց են տալիս, որ Հունգարիայի պրո-թուրքական և պրո-ադրբեջանական դիրքորոշումը, որն ամրապնդվում է OTS-ի միջոցով, ստիպում է նրան ընտրություն կատարել Հայաստանի և նրա թուրքական դաշնակիցների միջև՝ առաջնություն տալով վերջիններին:

3. ԵՄ-ում Հայաստանի դեմ գործողություններ և աշխարհաքաղաքական շահեր

Հունգարիայի՝ Հայաստանի նկատմամբ ոչ բարեկամական վարքագիծը, ինչպես օրիակ ԵՄ-ի օգնության արգելափակումը, ուղղակի հետևանք է նրա թուրքական և ադրբեջանական դաշինքի: ԵՄ-ում որոշումները պահանջում են միաձայնություն, ինչը Հունգարիային տալիս է վետոյի զգալի ուժ: Հունգարիայի այս քայլերը արտացոլում են նրա ռազմավարական ընտրությունը՝ առաջնահերթություն տալ թուրքական աշխարհի հետ հարաբերություններին՝ ի վնաս Հայաստանի: Դա երևում է նաև 2023 թվականին, երբ Հունգարիան արգելափակեց ԵՄ հայտարարությունը, որը դատապարտում էր Ադրբեջանի ռազմական գործողությունները Արցախում («Organization of Turkic States - Wikipedia»):
Ավելին, Հայաստանի՝ ԵՄ անդամակցության դիմումը, որը կարող է ներկայացվել 2025 կամ 2026 թվականին կարող է նույնպես խոչընդոտվել Հունգարիայի կողմից: Օրբանի սերտ կապերը Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևի հետ և Թուրքիայի հետ նրա ռազմավարական գործընկերությունը, ներառյալ համագործակցությունը OTS-ի շրջանակներում, Հունգարիային դրդում են դեմ լինել Հայաստանի եվրաինտեգրմանը: Թուրքիան և Ադրբեջանը, որոնք Հայաստանի հետ ունեն պատմական հակամարտություն, տեսնում են Հայաստանի ԵՄ անդամակցությունը որպես սպառնալիք իրենց աշխարհաքաղաքական շահերին: Հունգարիան, իր հերթին, գերադասում է պահպանել այդ դաշինքը՝ նույնիսկ եթե դա նշանակում է Հայաստանի հետ հարաբերությունների վատթարացում:

4. Քրիստոնեական ինքնության պարադոքսը և իսլամաֆոբիան

Հաշվի առնելով Հունգարիայի խիստ քրիստոնեական ինքնությունը և Օրբանի իսլամաֆոբիայի երանգների հասնող քաղաքականությունը (օրինակ՝ 2015 թվականից ի վեր մահմեդական փախստականների դեմ արշավները), զարմանալի է նրա համագործակցությունը մահմեդական մեծամասնություն ունեցող թյուրքական պետությունների հետ: Սակայն Հունգարիայի մահմեդականության դեմ հռետորաբանությունե ավելի շատ ուղղված է փախստականներին և ներքին քաղաքականությանը, այլ ոչ թե պետական մակարդակով Թուրքիայի կամ Ադրբեջանի հետ հարաբերություններին: Թուրանիզմը թույլ է տալիս Հունգարիային առանձնացնել իր կրոնական ինքնությունը իր աշխարհաքաղաքական շահերից: Այսպիսով, Հայաստանը, չնայած լինելով քրիստոնեական երկիր, դառնում է զոհ Հունգարիայի պրո-թուրքական քաղաքականության, քանի որ նրա թշնամիները՝ Թուրքիան և Ադրբեջանը, Հունգարիայի համար առաջնահերթություն են:

Եզրակացություն

Հունգարիայի՝ Հայաստանի նկատմամբ ոչ բարեկամական վարքագիծը, ինչպիսին է ԵՄ-ի օգնության արգելափակումը և Հայաստանի ԵՄ անդամակցության հնարավոր խոչընդոտումը, ուղղակի արդյունք է նրա պրո-թուրքական և պրո-ադրբեջանական դիրքորոշման, որն ամրապնդվում է թուրանիզմի գաղափարախոսությամբ և Թյուրքական պետությունների կազմակերպության հետ կապերով: Թուրանիզմը Հունգարիային տրամադրում է մշակութային և պատմական հիմք՝ Թուրքիայի և Ադրբեջանի հետ համերաշխություն ցուցաբերելու համար, մինչդեռ նրա «Արևելյան բացման» ռազմավարությունը առաջնորդվում է տնտեսական և աշխարհաքաղաքական շահերով: Այս համատեքստում Հայաստանը դառնում է Հունգարիայի թուրքական դաշնակիցների հետ հարաբերությունների սակարկության առարկա, ինչը ցույց է տալիս, որ աշխարհաքաղաքական դաշինքները և գաղափարախոսական համերաշխությունը (թուրանիզմը) ավելի մեծ դեր են խաղում, քան կրոնական ընդհանրությունները»: