Այսօր մեծանուն ճարտարապետ Ռաֆայել Իսրայելյանի տարեդարձն է

Այսօր՝ սեպտեմբերի 17-ին, լրանում է ճարտարապետ, «Սարդարապատի հուշահամալիրը» ու այլ կոթողների հեղինակ Ռաֆայել Իսրայելյանի 116-րդ տարեդարձը։ Ահա թե ինչ է գրել Ռաֆայել Իսրայելյանի մասին իր ժամանակակիցը՝ մեծանուն արվեստաբան, ակադեմիկոս Ռուբեն Զարյանն իր «Հուշապատման» երկրորդ գրքում։

«Տասը տարին բավական եղավ, որ Իսրայելյանը, իբրև ճարտարապետ, մասնագիտական շրջաններում ճանաչման հասնի, մարդիկ հասկանան, որ նրա զարկը շատ ավելի ուժեղ է, քան մինչև հիմա զգացնել է տվել։ Նրա ճանաչումը լայն ժողովրդականության հասավ 1950֊ին, երբ կառուցվեց Հաղթանակի հուշարձանը։
 

 Ճարտարապետական գլուխգործոց։ Շատերը այն մտքին եղան, որ Թամանյանից հետո Ռաֆայել Իսրայելյանն է ամենաերևելին մեր արդի ճարտարապետության մեջ։ 

Վարպետ էր նա, և գիտեր, որ իր կառուցածը պատվանդան է, բայց, միաժամանակ, թանգարան։ Եվ ամբողջ բարդությունն էլ այդտեղ էր։ Ինչպես կառուցել, որ իբր շենք չընկալվի, լինի պատվանդան, լինելով, սակայն, շենք միաժամանակ։ Եվ այն լուծումը, որ առաջարկեց նա` իր մեջ կրում է հանդիսավոր մի վեհություն։ 

Պարզ, միաժամանակ խիստ ոճ, որ միշտ նախընտրելի է եղել Ռաֆոյի համար, գալիս է «համր» պատերի նախասիրությունից, որ շենքի դեպքում արդարացված չէր լինի, իսկ այստեղ այնպես է, կարծես ուրիշ կերպ չէր կարող լինել։ Թող ներեն մասնագետները ոչ մասնագետիս, եթե ասեմ, որ իսրայելյանական պատերը միայն անձնական ճաշակի և նախասիրության արդյունք չեն, այլ դարերի մտածողության, որ բերել է իր հետ մեր ճարտարապետական միջնադարը։ Նրա հետ միասին` նաև երդիկից լուսավորվող հայկական ժողովրդական տունը։ Իսկ այդ ամենը Ռաֆոն կրում էր իր մեջ առաջին իսկ քայլերից սկսած։ 

Տասնինը վարդյակները միմյանց չեն կրկնում։ Ոչ ոք չի ասի, թե ո՞րն է դրանց հասցեն։ Դրանք հասցե չունեն։ Ունեն ակունք։ Այդ ակունքը ազգային զգացողությունն է։ Գրում եմ և հիշում «Բոլերոն»։ Ոչ մի երաժշտագետ կամ երաժիշտ չեն ասել, թե իսպանական ժողովրդական այսինչ եղանակն է փոխառել ու մշակել Ռավելը, բայց բոլորը միաբերան վկայում են, որ «Բոլերոն» հորինված է իսպանական ժողովրդական երաժշտության ոգուն հարազատ մնալու սկզբունքով։ Այստեղ նա թերևս առավել էր անգամ հանճարեղ նախորդից։ Եվ դա նրանից է, որ նա որքան ճարտարապետ էր, նույնքան էլ նկարիչ և նրա գեղարվեստական անհատականության մեջ նկարիչն ու ճարտարապետն անբաժանելի եղան»։