Արդյո՞ք ուդիները Հայ Առաքելական եկեղեցուց ինքնավարություն կխնդրեն. «Փաստ»

«Փաստ» օրաթերթը գրում է

Iarex.ru-ն գրում է, որ Ադրբեջանի ուդի համայնքը հայտարարություն է տարածել, որտեղ ցույց է տալիս իր պահանջատիրությունը Լեռնային Ղարաբաղի եկեղեցական ժառանգության նկատմամբ։ Ըստ AZERTAC-ի, համայնքն իրեն անվանում է «Ալբանիայի առաքելական եկեղեցու իրավահաջորդ», որը «վերացվել է 1836 թվականին, և Հայ Առաքելական եկեղեցին փորձել է տիրանալ նրա նյութական և հոգևոր ժառանգությանը, որի արդյունքում Ադրբեջանում և հատկապես Ղարաբաղում գտնվող պատմական ալբանական եկեղեցիների մեծ մասը գրիգորյանացվել է, բացի դա, կեղծվել են նաև արխիվային նյութերն ու փաստաթղթերը»։

Պատմական հղումով այդ կոչը քաղաքական բնույթ ունի։ Ուդի համայնքի հայտարարության մեջ ասվում է, որ «պատմական հնարավորություն է ի հայտ եկել վերականգնելու ալբանական առաքելական եկեղեցու կարգավիճակը»։ «Բնականաբար, ալբանա-ուդի քրիստոնեական համայնքի վերածնունդը և ալբանական հուշարձանների վերականգնումը մեծ նշանակություն ունեն պատմական անարդարության վերացման և հանդուրժողականության մթնոլորտի պահպանման գործում ոչ միայն Ադրբեջանի, այլև ողջ քրիստոնեական աշխարհի համար:

Մենք՝ ուդիներս, կարծում ենք, որ ազատագրված տարածքներում ալբանական եկեղեցիները, ինչպես նաև Գաբալայի և Օգուզի ալբանական եկեղեցիները բարձր մակարդակով կվերականգնվեն»։ Միաժամանակ համայնքը հայտնել է նաև իր «պատրաստակամությունը համագործակցելու Հայաստանի Գրիգորյան եկեղեցու հետ»։ Նման տեքստի հայտնվելը պատահական չէ: Փետրվարի 3-ին Report կայքը հաղորդել էր, որ Ադրբեջանի մշակույթի նախարար Անար Քարիմովը խոսել է պետական մակարդակով «ալբանական տաճարների» հայերեն մակագրությունները վերացնելու աշխատանքային խմբի ստեղծման մասին, և որ աշխատանքային խմբում ընդգրկելու են «ալբանական պատմությանն ու ճարտարապետությանը տեղյակ» մարդկանց: Բաքուն նախատեսում է այդ գործունեությանը ներգրավել նաև միջազգային փորձագետների։ Իսկ նախարարից հետո ելույթ է ունեցել Կրոնական կազմակերպությունների հետ աշխատանքի պետական կոմիտեի արտաքին կապերի բաժնի ղեկավար Ալի Խազիևը։

APA կայքին տված հարցազրույցում նա երկու թեզ է առաջ քաշել: Առաջինն այն է, որ ալբանական եկեղեցին հնագույն է և ստեղծվել է ոչ թե այլ եկեղեցիների միջոցով, այլ ուղղակիորեն Հիսուս Քրիստոսի աշակերտների՝ նրա առաքյալների կողմից: Երկրորդ հերթին՝ ներկայումս ալբանա-ուդիական կրոնական համայնքն է ալբանական եկեղեցու իրավահաջորդը, ուստի Բաքուն գտնում է, որ բոլոր ալբանական հուշարձանները պատկանում են այդ կրոնական համայնքին։ Այս հայտարարությունները վկայում են այն մասին, որ Ադրբեջանի իշխանությունները որոշել են արագացնել ալբանական առաքելական եկեղեցու ստեղծման նախագիծը։ Ադրբեջանը կարող է գնալ ալբանական ուղղափառ եկեղեցու հռչակմանը, որին կհետևի Կոստանդնուպոլսի պատրիարքարանին դիմելը այն ճանաչելու և ավտոկեֆալիայի տոմոս շնորհելու խնդրանքով։ Կրակի վրա յուղ է լցրել 2021 թվականի ապրիլին Կովկասի մահմեդականների հոգևոր վարչության ղեկավար Ալլահշուքյուր Փաշազադեի խորհրդավոր այցը Ստամբուլ։

Այնտեղ նա հանդիպել է Կոստանդնուպոլսի պատրիարք Բարդուղիմեոսին և նրան հրավիրել այցելել Ադրբեջանի և Լեռնային Ղարաբաղի մզկիթներն ու եկեղեցիները։ Դա աշխարհաքաղաքական սուր ինտրիգ է ստեղծել, որում զգացվում է Թուրքիայի ուրվագծերը։ Սակայն Խազիևի թեզը, թե «ալբանական եկեղեցին հնագույն է և չի հաստատվել այլ եկեղեցիների միջոցով», հուշում է, որ Բաքուն կարող է առանց Կոստանդնուպոլսի պատրիարքարանի ներգրավման այդ ուղղությամբ խաղալ։ Օրինակ հայտարարել ալբանական առաքելական եկեղեցու վերստեղծման մասին և նրան փոխանցել Բաքվի կողմից վերահսկվող՝ Լեռնային Ղարաբաղի տարածքում գտնվող եկեղեցական ժառանգությունը։ Իհարկե, դա քրիստոնեական աշխարհում նոր եկեղեցուն կդնի վտարանդիի կարգավիճակում և արտաքին քաղաքական լարվածություն կստեղծի։ Մասնավորապես, «ալբանական եկեղեցիների» հայերեն գրությունները վերացնելու համար աշխատանքային խմբի ստեղծումը հարուցել է ԱՄՆ-ի Միջազգային կրոնական ազատությունների հանձնաժողովի նախագահ Նադին Մենցիի բողոքին, որը, սակայն, առայժմ Twitter-ի գրառման մակարդակով է։ Նա գրել է «հայկական առաքելական արձանագրությունները եկեղեցիներից հեռացնելու Ադրբեջանի ծրագրերի առնչությամբ իր խորը մտահոգության մասին»:

Բաքվին քննադատել է նաև Հայաստանի ԱԳՆ-ն, սակայն առայժմ մամուլի քարտուղարի մակարդակով։ Այդ հայտարարության մեջ ասվում է, որ «հայկական պատմամշակութային ժառանգության և կրոնական սրբավայրերի ինքնությունը ոչնչացնելու և խեղաթյուրելու քաղաքականությունը հակասում է հաշտեցման հասնելու մասին Ադրբեջանի հայտարարություններին և լուրջ խոչընդոտներ է ստեղծում տարածաշրջանում երկարաժամկետ խաղաղության հաստատման համար»։ Իր վրդովմունքն է հայտնել նաև Հայ առաքելական եկեղեցու մամլո գրասենյակը։

Իսկ ինչպե՞ս կարձագանքի Բաքուն: Նրա կողմից ուժեղ քայլ կարող է լինել ուդի համայնքի դիմումը Էջմիածնին՝ ալբանական առաքելական եկեղեցուն ինքնավարություն շնորհելու խնդրանքով, որպեսզի մուտք գործի հայկական եկեղեցիների համայնք՝ որպես պատրիարքարան կամ նույնիսկ կաթողիկոսություն: Դա, իհարկե, կպահանջի Ադրբեջանի իշխանությունների կողմից քաղաքական խիզախություն, որպեսզի 1950-ականների պատմաբան Զիյա Բունիյաթովի ստեղծած այն տեսությունը մերժի, ըստ որի, հանրապետության տարածքում գտնվող եկեղեցիներում հայերեն արձանագրությունները ալբանական եկեղեցիների հետագա հավելումներ են։

Նման քայլը հայկական կողմին կստիպի լրջորեն մտածել, քանի որ եթե ուդի համայնքի խնդրանքը մերժվի, ապա Բաքուն կարող է համաշխարհային հանրությանը ցույց տալ, որ հայերն են, որ չեն ցանկանում համագործակցել և «հանուն խաղաղության և մարդասիրության միասին ապրել ազատագրված տարածքներում»։ Իհարկե, եթե Էջմիածինը չկանխի դա և Ղարաբաղում առաջինը չվերականգնի Աղվանքի կաթողիկոսությունը՝ որպես Ալբանական եկեղեցու իրավահաջորդ։

Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում