Ռուսական գազն անփոխարինելի է Թուրքիայի համար

Վերջին օրերին ռուսական գազի մատակարարման դադարեցման պատճառով թուրքական իշխանությունները արագորեն գազի այլընտրանքներ են որոնում: Ռուսական մատակարարման դադարեցումից անմիջապես հետո Թուրքիայի նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը մեկնեց Քաթար, որտեղ թարմացվեց գազի ներկրման պայմանագիրը: Դրանից երկու օր անց վարչապետ Ահմեթ Դավութօղլուն մեկնեց Ադրբեջան, որտեղ ևս շեշտը դրվեց մատակարարման ծավալների մեծացման վրա: Ադրբեջանական իշխանությունների հետ համաձայնություն ձեռք բերվեց նաև Տրանսանատոլիական գազամուղի շինարարությունն արագացնելու ուղղությամբ: Այն նախատեսում է ադրբեջանական գազը Վրաստանի և Թուրքիայի տարածքով հասցնել Եվրոպա, որից կօգտվի նաև Թուրքիան:

Թուրքիան գազ է ներկրում նաև Իրանից, Ալժիրից և Նիգերիայից: Իրանը, որը մատակարարում էր Թուրքիայի գազի պահանջարկի 18 տոկոսը, կիսով չափ կրճատել է մատակարարումը: Դեկտեմբերի 8-ին Թուրքիա էր ժամանել հյուսիսային Իրաքի քրդական ինքնավարության առաջնորդ Բարզանին, ում հետ, ըստ թուրքական կողմի տեղեկությունների, պայմանավորվածություն է ձեռք բերվել մինչև 2016 թվականի ավարտը հյուսիսային Իրաքից գազը հասցնել Թուրքիա:

Փաստորեն Թուրքիան ունի գազի այլընտրանքային աղբյուրներ, բայք որքանո՞վ են դրանք համարվում իրական մատակարարներ: Տարածաշրջանի միակ խոշոր մատակարարը, որը կարող է բավարարել թուրքական գազի պահանջարկն` ամբողջությամբ Իրանն է: Սակայն Իրանն ու Թուրքիան տարածաշրջանային խնդիրներում ունեն շատ տարբեր հայացքներ, որոնք ժամանակ առ ժամանակ խնդիրներ են ստեղծում երկու երկրների հարաբերություններում: Բացի այդ` Թուրքիան և Իրանը տարածաշրջանային մրցակիցներ են և Թուրքիան չի ցանկանում էներգետիկ կախվածության մեջ հայտնվել Իրանից: Իրանը ևս չի ցանկանում Թուրքիայի տարածքով գազ արտահանել Եվրոպա, քանի որ ցանկացած պահի, որպես տրանզիտ երկիր, Թուրքիան կարող է շահարկել այդ հարցը:
Ադրբեջանը որպես գազի մատակարար չի կարող բավարարել Թուրքիայի պահանջարկը: Մինչև ռուսական գազի դադարեցումը Ադրբեջանը բավարարում էր Թուրքիայի պահանջարկի ընդամենը 6-8 տոկոսը: Այժմ նախատեսում են կառուցել Տրանսանատոլիական գազամուղը դեպի Եվրոպա, որից պետք է գազ վերցնի նաև Թուրքիան: Սակայն վերջին տարիներին բազմաթիվ ուսումնասիրողներ, որոնք ուսումնասիրում էին Ադրբեջանի գազի ծավալները Եվրոպա հասցնելու համար, կասկածանքով էին վերաբերում դրան: Շատ տեղեկություններ հայտնվեցին այն մասին, որ գազամուղի կառուցումը կարդարացնի, եթե այդ խողովակին միանան նաև թուրքմենական և ղազախական գազի աղբյուրները:

Բայց քանի որ կասպիան տարածաշրջանը գտնվում է հիմնականում ռուսական և իրանական ազդեցության գոտում, անիրատեսական է թվում գազամուղի կառուցման համար նախատեսվող միջոցների ներդրումը, որն, ըստ թուրք վարչապետի, կազմում է 13 մլրդ դոլլար: Բացի այդ` գազամուղը պետք է անցնի այնպիսի տարածքով, որտեղ կան չլուծված ռազմաքաղաքական խնդիրներ: Այն հատվածը, որտեղով նախատեսվում է անցկացնել այդ գազամուղը, շատ հեռու չէ ԼՂՀ-ադրբեջանական սահմանից, որն իրական վտանգ է գազամուղի անխափան աշխատանքի համար:

Դեկտեմբերի 8-ից սկսեց շրջանառվել նաև հյուսիսային Իրաքից գազի ներկրման մասին լուրերը: Հատկանշական է, որ այս պահին Թուրքիան լարված հարաբերությունների մեջ է Իրաքի իշխանությունների հետ, քանի որ ապօրինի կերպով զորք է տեղադրել Իրաքի Մուսուլ քաղաքի շրջակայքում և, հակառակ Իրաքի պահանջների, չի ցանկանում զորքը դուրս բերել այնտեղից: Բայց Թուրքիան գազի մատակարարման պայմանավորվածություն է ձեռք բերել ոչ թե Իրաքի իշխանությունների, այլ Իրաքի հյուսիսային մասում քրդական ինքնավարության առաջնորդ Բարզանիի հետ: Այս քայլով, փաստորեն, Թուրքիան չի ընդունում Իրաքի իշխանությունների իրավունքներն այս տարածքների նկատմամբ և դրանով ճանաչում է հյուսիսային Իրաքի քրդերի անկախությունը: Հարցին բացասական են վերաբերվում Ռուսաստանն ու Իրանը, որոնք բողոքի նոտա էին հղել ՄԱԿ-ի անվտանգության խորհրդին: Այս ամենից բացի, հյուսիսային Իրաքից Թուրքիա մատակարարվելիք գազի համար լուրջ վտանգ են ներկայացնում Քրդական Աշխատավորական կուսակցության անդամները, որոնք այդ շրջանում բավական ակտիվ են:

Քաթարը, Ալժիրը, Նիգերիան, որոնք ևս համարվում են գազի մատակարարներ Թուրքիայի համար, չեն կարող բավարարել թուրքական պահանջարկը: Առաջին խնդիրն այն է, որ այդ երկրներից գազը ներկրվում է նավերով, որոնք մեծ ծավալների փոխադրման հնարավորություն չունեն: Երկրորդ խնդիրն այն է, որ նավերով գազի մատակարարումն անվտանգ չէ, և պատերազմական կամ ահաբեկչական գործողությունները կարող են կասեցնել գազի փոխադրումը:

Գազին փոխարինող էներգետիկ ռեսուրսներով ևս Թուրքիան աչքի չի ընկնում: Չնայած վերջին տարիներին Թուրքիան մեծ քանակությամբ Հիդրոէլեկտրակայաններ է կառուցում սեփական գետերի վրա, այնուամենայնիվ, Էլեկտրաէներգիայի 50 տոկոսը ստացվում է գազից: Նավթ չունի, իսկ ածխի հանքերով էլ աչքի չի ընկնում: Դադարեցվել է նաև ռուսական ընկերությունների կողմից ատոմակայանի կառուցման ծրագիրը:

Այս ամենով հանդերձ կարելի է ենթադրել, որ Թուրքիայի պահանջարկի ավելի քան 50 տոկոսը զբաղեցնող ռուսական գազի իրական այլընտրանք Թուրքիան այս պահին չունի և թուրքական իշխանությունները այլընտրանքային որոնումներն ուղղակի ցուցադրական բնույթ ունեն: Ռուսական պատժամիջոցների երկարատև լինելու դեպքում թուրքական տնտեսությունը կքայքայվի և կկորցնի իր արտասահմանյան շուկաների որոշ մասը: